Digitalizado por el Prof. Salvador Castellote, Febrero de 2004.
http://www.salvadorcastellote.com
scc@salvadorcastellote.com

 

 

DISPUTATIO XIII

 

DE MATERIALI CAUSA SUBSTANTIAE

 

Praetermitto disputationem in communi de causa materiali ut abstrahit a causa sub­stantiae vel accidentis, quoniam potissima ratio huius causae cernitur in materia pri­ma; et, si in illa declaretur, facile erit reli­qua cum proportione intelligere. Neque ti­menda est aliquorum censura, qui existimant tractationem de materia prima nullo modo ad metaphysicum pertinere, sed ad solum physicum; iam enim in superioribus, prae­sertim in prooemiali disputatione, declara­tum est multas titulis negotium hoc ad me­taphysicum spectare. Quoniam licet physi­cus sub propria et speciali ratione agat de materia ut est principium generationis natu­ralis et ut est causa vel pars entis naturalis, nihilominus metaphysicus, considerando communem rationem causae materialis, quod illius proprium est, necessario agit de pri­ma causa illius generis, quae est materia pri­ma. Item agens de essentia substantiae, ne­cessario tractat de materia, quatenus est pars essentiae, ut infra videbimus, trataando de substantia materiali. Hoc ergo loco sub hac consideratione de materia tractamus. Et quia ratio causandi intelligi non potest non in­tellecta entitate materiae, investigabimus prius an sit materia, deinde qualis sit enti­tas et essentia eius, postea de proprieta­tibus, ac tandem de causalitate eius.

 

SECTIO PRIMA

 

AN SIT EVIDENS RATIONE NATURALI DARI IN ENTIBUS CAUSAM MATERIALEM SUBSTANTIARUM, QUAM MATERIAM PRIMAM NOMINAMUS

 

1. Variae materiae partitiones.– Quonia­m materia prima duo includit, oportet ante omnia exponere significationem vocis quoad utramque partem. Materia ergo dividi solet in materiam ex qua, in qua, et circa quam. Quae divisio variis modis explicari potest; primo, ut non sit divisio rerum seu materiarum, sed respectuum ac officiorum eiusdem materiae. Eadem enim materia di­citur ex qua, vel respectu compositi, quod ex illa constat, vel respectu formae quae ex illa educitur. Unde priori respectu corpus hominis est materia ex qua, non tamen posteriori consideratione, quia forma hominis educitur ex potentia materiae. Unde respectu talis formae dicetur materia in qua introducitur forma; ita ut illud in qua dicat respectum unionis non eductionis. Potest etiam illud in qua abstracte sumi, ut inclu­dat habitudinem ad formam ut inhaerentem materiae. Respectu vero agentis dicetur eadem materia circa quam agens operatur. Iuxta hanc ergo interpretationem terminorum nul­lum membrum ex dictis a praesenti consideratione excluditur; agimus enim de ma­teria secundum se, vel prout in suo conceptu adaequato omnes illas habitudines includit; an vero illae pertineant ad varias causalita­tes et ex natura rei distinctas postea videbimus. Aliter sumi solet materia circa quam, prout distinguitur a materia ex qua et in qua secundum realem unionem et inhae­rentiam, et sic proprie dicit respectum ad agens actione immanenti, et nihil aliud est quam obiectum circa quod tale agens versa­tur. Quae significatio materiae metaphysica est, et nihil ad praesens refert, quia illa ut sic non exercet causalitatem materialem, sed vel efficientem vel finalem, ut supra tetigimus; non est ergo hic sermo de materia obiectiva, sed de subiectiva.

 

2. Rursus solet materia ex qua dividi in transeuntem et manentem. Priori modo di­cetur lignum, verbi gratia, materia ex qua fit ignis, et in ea significatione illud ex qua non designat tantum habitudinem causae materialis, sed includit etiam habitudinem termini a quo, et ex hac parte non pertinet illa significatio ad praesentem disputatio­nem. Materia autem manens est propria et interna causa materialis quae manet in com­posito seu in termino generationis, confe­rens suo modo ad constitutionem illius. De­nique dividi solet materia in metaphysicam et physicam: metaphysica est genus respectu differentiae; illa vero appellatio solum est per analogiam et proportionem ad materiam physicam, quae est proprie et simpliciter materia de qua hic agimus; de metaphysica vero, praeter ea quae diximus supra agen­tes de unitate universali, addemus aliqua disp. XV, sect. ult., agentes de forma me­taphysica.

 

3. Prima vero dici potest materia et per negationem prioris, et per respectum ad secundam; quia ergo materia dicit rationem subiecti, illa dicetur prima quae nullum prius subiectum supponit; et ita Aristo­teles, I Phys., c. 9, definivit materiam esse primum subiectum ex quo fit aliquid. Mate­ria autem secunda dicetur quae prius sub­iectum supponit. Atque ita multi vocant substantiale compositum materiam secundara respectu accidentium, quia ita est subiectum accidentium, ut ex priori subiecto constet; et simili ratione qui plures formas substan­tiales in eodem supposito admittunt, compo­situm, verbi gratia, ex materia et forma cor­poreitatis vocant materiam secundam respec­tu animae. Saepe etiam vocatur materia se­cunda materia disposita seu affecta dispositio­nibus accidentalibus, non quia compositum ipsum ex materia et accidentibus sit subiec­tum in quo recipitur forma, sed solum quia receptio talium dispositionum antecedit ordi­ne naturae et constituit materiam proxime capacem talis formae, unde proprie vocatur talis materia proxima. Aristoteles vero, VIII Metaph., text. 11, materiam propriam seu proximam vocavit materiam transeuntem accommodatam ad rei generationem, ut vi­num est materia aceti, de qua materia ait Commentator, II Phys., comm. 31, esse ma­teriam alterationis, non compositionis. Omnis itaque materia secunda supponit primam et addit aliquam formam vel dispositionem.

 

Quaestionis resolutio

 

4. Ex necessitate primi subiecti in quali­bet mutatione materia prima colligitur.­ Atque hinc constat, si in communi et quasi formaliter loquamur de materia prima, id est, de primo subiecto mutationum vel forma­um, abstrahendo a quaestione quae sit tale subiectum qualisve forma quae in eo reci­itur, sic tam evidens esse dari materiam primam quam est evidens dari in rebus mu­tationes ad varias formas, quia omni mu­tationi aliquod subiectum supponitur, ut su­pra probatum est et experimento constat. Igitur vel illud subiectum supponit aliud vel non; si non supponit, illud est primum et habetur intentum. Si vero supponit aliud, quaeram de illo; est autem evidens non posse procedi in infinitum; ergo necessario sistendum est in aliquo primo subiecto seu materia prima. Minor propositio ultimo assumpta demonstratur ab Aristotele de om­nibus causis in lib. II; est tamen quodam­modo evidentior in causa materiali, quae est intrinsecum totius compositi fundamentum; non potest autem intellectu percipi compositum per se stans, cuius una pars nitatur in alia et alia rursus in alia quin tandem sistatur in aliqua quae caeteris substet. Cum ergo omne naturale compositum ita per se sit ut secundum se totum non pendeat in genere causae materialis ab aliquo subiecto quod extra ipsum sit, necesse est ut infra se habeat aliquod subiectum quod sit pri­mum respectu omnium aliarum entitatum ex quibus constat et in subiecto sunt. Sic igi­tur evidens est dari materiam primam seu subiectum primum in rebus naturalibus.

 

5. Ex rerum continuata vicissitudine ma­teria colligitur.– Secundo principaliter pro­batur, nam est evidens res generabiles et corruptibiles ita transmutari ut aliae ex aliis vicissim ac mutuo generentur saltem media­te; ergo necesse est ut in aliquo communi subiecto conveniant quod in omnibus ipsis maneat, ratione cuius sint capaces illius mu­tuae transmutationis; ergo illud subiectum est primum, atque adeo prima materialis cau­sa huiusmodi rerum. Antecedens est evidens experientia; nam elementa mutuo inter se agunt et unum in aliud convertitur, sive me­diate, sive immediate, et mixta etiam ex eis generantur et consequenter in ea etiam resolvuntur, atque ita fit ut omnia sublu­naria quantum est ex vi suae naturae et compositionis mutuo sint transmutabilia. Dico quantum est ex vi naturae suae, quia fieri potest ut aliquae partes elementorum nunquam transmutentur eo quod sint in abditis et remotissimis locis, ad quae actiones contrariorum agentium non perveniant.

 

6. Prima consequentia probatur primo, quia nulla transmutatio naturalis fieri potest, nisi manente communi subiecto sub utraque termino, tum quia alias res quae corrum­pitur omnino secundum se totam periret, et alia quae incipit esse secundum se totam fieret, atque ita altera transiret in nihilum, altera ex nihilo fieret nulla communi re sub utraque manente; annihilaretur ergo una, et crearetur alia, quod naturaliter est impos­sibile. Tum etiam quia alias, tota actio agen­tis naturalis esset vel impossibilis, vel im­pertinens ad rerum generationem. Sequela declaratur, quia loqui possumus vel de acci­dentali alteratione quam experimur, quam evidens est non fieri nisi in subiecto et ex subiecto communi quod manet sub utroque termino, quia experimento constat hanc ac­tionem non fieri nisi subiectum supponatur; accidens enim quod per illam fit non pot­est naturaliter esse nisi in subiecto quod sustentet tam actionem quam formalem terminum eius, a quo subiecto expellitur forma vel privatio opposita; datur ergo commune subiectum in huiusmodi accione. Vel loqui­mur de actione illa seu transmutatione substantiali, quae fit in termino alterationis in quo res quae perit amittit esse simpliciter quod antea habebat et res alia simpliciter incipit, ut cum ex stupa fit ignis. Et ibi etiam necesse est subiectum commune mane­re, alioqui tota praecedens alteratio seu cale­factio stupae esset impertinens ad procreatio­nem ignis, quia nullo modo conferret ad illam si omnino periret ipsa et totum subiectum eius, sed ad summum posset deservire ad evacuandum locum seu spatium in quod posset res procreanda introduci; ad hoc au­tem impertinens esset destructio rei; suffi­ceret enim localis expulsio, quae fieri posset per introductionem alterius rei in illud spa­tium, ut in motu locali fit.

 

7. Esset etiam impossibilis talis destruc­tio rei per alterationem, quia accidens non potest, per se loquendo, destruere subiectum suum, cum ab illo sustentetur et accipiat esse. Vel ergo subiectum illud est simplex vel compositum; si est simplex, nullo modo potest per actionem vel per accidens quod in ipso fiat destrui, quia illud est necessarium ut talis actio vel tale accidens esse possit. Si vero subiectum illud est compositum ex priori subiecto et alia forma, poterit quidem destrui ratione alterationis et accidentis in illud introducti, non tamen per se, sed per accidens ratone alterius actionis et formae consecutae ad priorem alterationem; haec autem consecutio intelligi non potest nisi subsequens forma introducatur in idem sub­iectum in quo erat prior, quia alias nulla esset causa cur dissolveretur unio inter prius subiectum et formam eius; ergo tota haec naturalis transmutatio necessario fundari de­bet in aliquo communi subiecto quod sub utroque termino maneat.

 

8. Ex specialibus aliquibus mutationi­bus.– Potestque hoc ipsum declarari induc­tione facta in aliquibus transmutationibus; cum animal, verbi gratia, alitur ex cibo, vel aliquid cibi manet in fine nutritionis et con­iungatur substantiae viventi vel omnino de­struitur cibus et totum quod in illo est per actionem viventis. Si nihil cibi manet, su­perflua est tota actio viventis, nihilque ex cibo iuvari potest ut inde vel crescat vel confortetur, quia ex eo quod perit in cibo nihil confortatur vel crescit. Si vero aliquid cibi manet, illud esse non potest nisi com­munis materia vel subiectum. Idem argu­mentum sumi potest ex visibili et impropria nutritione ignis; non enim crescat nisi sup­ponantur ligna vel aliquid simile, nec conservatur nisi nutriatur oleo aut simili mate­ria; haec ergo materia non potest esse trans­iens secundum se totam, alias esset inutilis, nullaque ratio reddi posset cur sit necessaria ad tales effectus, neque declarari quid ad illos conferat; est ergo illa materia aliquo modo manens sub forma rei genitae seu nu­tritae; manet ergo secundum aliquod sub­iectum commune.

 

9. Quod tandem confirmatur, quia alias rerum transmutatio non esset corruptio et generatio sed transubstantiatio quaedam, quia tota substantia unius rei periret et tota alia inciperet. Immo, plus esset quam tran­substantiatio, quia ron solum in totalibus sub­stantiis, sed etiam in omnibus earum acciden­tibus esset in illa successio; quia si nullum subiectum commune maneret, multo minus manere posset naturaliter idem accidens quod a suo subiecto pendet in esse et con­servari. Hoc autem genus transmutationis alienum est ab omni philosophia, et ab om­ni actione naturali; et praeter rationem an­nihilationis et creationis quam includit, ut supra dicebam, non potest cogitari ratio cur illa duo sint ita connexa in rerum natura ut ad unius productionem necessaria sit de­structio alterius et e converso; non est ergo transmutatio naturalis per totalem destruc­tionem et inceptionem, sed per transforma­tionem ex aliquo communi subiecto. Et ad hoc fere tendit demonstratio Aristotelis, quod haec transmutatio semper fit e contrario in contrarium (sub contrariis includendo priva­tive opposita) quae subiectum habent com­mune. Est ergo evidens dari subiectum seu materialem causam communem.

 

10. Ex resolutione ad unum primum subiectum materia colligitur. Superest pro­banda secunda consequentia principalis ra­tionis, qua inferebamus hanc materiam esse primam causam in suo ordine eoque sensu verissime appellari primam materiam; hoc autem nullo evidentiori modo ostendi potest (quidquid aliqui velint) quam supra tacto, scilicet, quia non potest procedi in infinitum in subiectis proximis et remotis seu in sub­iectis et subiectatis (ut ita dicam), sed si­stendum necessario est in aliquo subiecto quod non subiectetur, neque etiam compo­natur ex parte quae in subiecto sit, quia omne tale compositum resolvi tandem pot­est in simplicia, in quibus aliquod esse opor­tet quod omnino in subiecto non sit. Neque supponit hic discursus quod in formis sub­stantialibus eiusdem compositi non sit pro­cessus in infinitum; nam, etsi hoc etiam evidens sit, tamen si per impossibile fin­gerentur infinitae formae in eodem com­posito, ex parte potentiae recipientis eas recessario sistendum erit in aliquo subiecto simplici quod non sit in subiecto; quia tota collectio talium formarum est in aliquo sub­iecto; ergo illud est simplex, ut magis sta­tim demonstrabimus; hoc ergo vocamus materiam primam. Praeter hoc autem potest etiam illa consequentia probari ex commu­nitate huius subiecti; cum enim omnia haec inferiora mutuo transmutentur immediate vel saltem mediate, ut dictum est, necesse est ut subiectum illud quod his transmuta­tionibus supponitur, sit primum in ratione subiecti seu materiae; nam si esset ex alio priori subiecto vel materia constans, vel illud esset etiam transmutabile, et sic non esset commune subiectum omnium transmutatio­num, sed illud quod maneret post resolu­tionem eius; vel non esset transmutabile, et sic non omne corporeum ens esset trans­mutabile in quodlibet aliud, cuius oppositum supponebamus; sed de hoc latius sectione tertia.

 

11. Illatum in omnibus praemissis.– Ex dictis ergo omnibus generatim probatum re­linquitur in omni transmutationum ordine dandam esse primam aliquam causam materialem; non potest autem ex dictis con­cludi dari veram materiam primam quae sit causa materialis alicuius substantiae, nisi ali­quid adiungatur. Unde discursus facti for­maliter sumpti aeque probant dari in uno­quoque corpore caelesti aliquod primum sub­iectum earum mutationum quae in ipso fiunt; immo etiam cum eadem proportione idem probant de quavis substantia spirituali quatenus est capax realis mutationis, vel lo­calis, vel intellectualis aut affectivae; nam, licet illa mutatio non sit corruptiva sed per­fectiva, necessario tamen supponit aliquod subiectum et ideo necesse est ut reducatur ad aliquod subiectum primum in suo or­dine, quod etiam appellari potest prima cau­sa materialis illius mutationis, quamvis non vocetur materia prima iuxta communem usum huius vocis; proprie enim significat materiale principium substantialis transmuta­tionis vel constitutionis. Ex quo etiam fit ut, licet res quae aliquo modo transmutantur habeant materialem causam suae transmuta­tionis sibi proportionatam, tamen si transmu­tatio non sit unius rei in aliam, ex vi trans­mutationis non poterit concludi dari aliquam primam causam materialem communem huiusmodi rebus; ut licet angeli habeant primum subiectum suarum mutationum et res corporales similiter, tamen, quia neque hae possunt in angelos transmutari neque e converso, non potest ex transmutatione con­cludi dari aliquod primum subiectum com­mune omnibus illis. Eademque ratio est de corporibus caelestibus et sublunaribus, quia neque haec in illa transire possunt, neque e converso; immo idem est de caelis ipsis in­ter se, quia non sunt mutuo transmutabiles, sed unumquodque in se tantum potest ac­cidentaliter mutari. Quod ipsum a fortiori verum est in spiritualibus substantiis crea­tis. In his ergo omnibus solum concluditur dari unum commune subiectum accidentium inter quae fit mutatio. In his autem inferio­ribus substantiis et corporibus, quoniam mu­tuo transmutabilia sunt, recte concluditur aliquod commune et primum subiectum. Ut autem concludatur hoc subiectum esse materialem causam ipsiusmet substantiae talium rerum, necesse est addere illam mutuam transmutationem earum inter se esse secundum substantiam et non tantum secundum accidentia, quia si in solis accidentibus trans­mutarentur, satis esset in eis dari primum subiectum talium accidentium, sive illud esset substantia simplex sive composita, et sive esset unius rationis in omnibus sive diversae.

 

12. Non accidentalis modo, sed substan­tialis etiam in rebus transmutatio.– Ad concludendum ergo dari materiam primam, qualem Aristoteles posuit, restabat proban­dum transmutationem horum corporum in­feriorum quam experimur, non solum esse accidentalem, sed etiam substantialem. Hoc autem praeter experientiam, quae per se vi­detur satis evidens, non solum in elementis et in mixtis inanimatis, sed multo magis in viventibus, animalibus et in nobis ipsis cum generamur et morimur, praeter hanc (in­quam) experientiam, ratione probandum est ex necessitate formarum substantialium ab accidentibus distinctarum; nam si dantur hae formae, necesse est dari materiam pri­mam quae sit subiectum earum et cum eis componat unam substantiam integram, quod est esse causam materialem substantiae. Dari autem formas substantiales, probandum est infra, disp. XV, et ideo nunc supponatur et tantum ex ea hypothesi demonstratum habeatur dari veram ac propriam materiam primam in his rebus quae generantur et cor­rumpuntur; est enim consecutio evidens et omni carens difficultate; antecedens vero dicto loco probandum est.

 

SECTIO II

 

UTRUM MATERIALIS CAUSA SUBSTANTIARUM GENERABILIUM ET CORRUPTIBILIUM SIT UNA VEL MULTIPLEX

 

1. In hac sectione et sequenti breviter attingendae sunt opiniones veterum philoso­phorum, quas Aristoteles variis in locis late pertractavit atque impugnavit, praesertim I Metaph., c. 3 et sequentibus, et I Phys., a c. 2, et I de Generat., c. 1 et sequentibus, et III de Caelo, c. 7; et apud Diogenem Laertium, in vitis horum philosophorum eadem leguntur, et apud Platonem in Thee­teto et Sophista, et Plotinum, lib. IX En­nead. 2, et Theophrastum, in sua Metaph., c. 3; et Plutarch., lib. I de Placitis, c. 3; et ex Patribus attigit Augustin., lib. VIII de Civitat., a principio; et Epiphan., lib. III contra Haeres., in 80; et Irenaeus, lib. II contra Haeres., c. 19; et Clem. Rom., lib. Recognitionum, et Clemens Alexand., lib. I Stromat.; et Eusebius, XIV de Praeparat. Evangel., a principio; et Ambros., lib. I Hexam., c. 2. Horum itaque philosophorum sententias ad duo capita revocamus: unum, eorum qui posuerunt plura materialia prima principia, de quibus hic agemus; aliud, eo­rum qui unum tantum posuerunt, sed in eo assignando errarunt, de quibus dicemus sec­tione sequenti.

 

Sententia infinita principia materialia constituentium

 

2. Prima igitur sententia fuit materialem causam rerum omnium conflari ex corpus­culis indivisibilibus seu atomis, quae posue­runt esse infinita Leucippus, Democritus, Epicurus, Metrodorus et Anaxagoras. Qui fere omnes censuerunt haec corpuscula esse similia inter se et eiusdem rationis, solumque pro varietate situs, figurae et ordinis varia entia componere; et rerum corruptionem nihil aliud esse quam dissipationem seu inordinationem atomorum, generationem vero esse novam compositionem earum. Anaxa­goras vero posuit atomos partim similes, par­tim dissimiles, ut ex similibus res homo­geneae fierent, ex dissimilibus vero res dis­similes, ut in corpore organico partes hete­rogeneae, verbi gratia, caro ex atomis car­neis, os vero ex osseis, et sic de aliis. Rur­sus videntur quidam eorum posuisse has atomos omnino indivisibiles; et ideo, ut possent corpus componere, aiebant non so­lum ex ipsis, sed etiam ex aliquo vacuo seu inani corpus coalescere; nam si illae omnes immediate et solide coniungerentur, nun­quam moles accresceret, ut sumitur ex Aris­tot., I Metaph., 4. Alii vero non videntur illas posuisse mathematice indivisibiles, sed physice tantum; iuxta quam interpretatio­nem non est necessarium interponere ali­quod inane inter ipsas atamos ut ex eis cor­poris magnitudo excresceret. Rursus ex his philosophis quidam nullam efficientem cau­sam rerum praeter has atomos posuisse, ne­que etiam finalem, sed ex earum vario con­cursu et perpetua agitatione res quasdam dissolvi et alias casu consurgere; et ideo, ut Aristoteles refert,  Epicurus dixit habere haec corpuscula naturale pondus quo sem­per ferrentur. Alii vero, ut Anaxagoras, posuerunt efficientem causam intellectu et vo­luntate operantem et ex his corpusculis varia componentem.

 

3. Refutatur proposita sententia.– Absurda secuta ex sententia asserente atomos materialem causam.– Sed haec pars spec­tat ad disputationes de causis efficienti et finali. Nunc, quod ad rem praesentem spec­tat, hi philosophi imprimis non cognove­runt veram materialem causam quae sit po­tentia physice receptiva alicuius actus; nam illae atomi non sunt in potentia ad recipien­dam aliquam formam physicam, nec possunt dici materia totius compositi, nisi eo modo quo partes integrales dicuntur materia totius et lapides ac ligna materia domus. Unde ulterius fit ut, iuxta illum philosophandi modum, formae naturalium entium quasi ar­tificiales tantum sint, nimirum figurae quae­dam consurgentes ex vario situ et ordine atomorum. Atque ita nulla erit vera substan­tialis generatio et corruptio, sed tantum va­ria coordinatio aut deordinatio atomorum. Et quamquam Anaxagoras ponat atomos di­versarum rationum, tamen necesse est ut omnes ponat confusas et permixtas in sin­gulis rebus, ut per eductionem earum possit ex una re alia generari. Atque ita res omnes solum in hoc different, quod quaedam ha­bent quasdam atomos magis patentes seu in exterioribus partibus, aliae vero magis latentes et in partibus secretioribus, quae tota diversitas solum est in situ et coordinatione atomorum. Adde intelligi non posse quo modo tan varia corpuscula habentia repug­nantes conditiones, in singulis rebus intime coniungantur. Nec minus est inexplicabile quomodo ex qualibet re haec corpuscula la­tentia in lucem proferantur, ut res aliae gigni vel potius componi videantur.

 

4. Illud etiam est absurdum in his om­nibus philosophis, quod infinitam multitu­dinem ponant horum corpusculorum; nam vel intelligunt in singulis entibus naturali­bus esse infinitam multitudinem harum ato­morum, vel solum in toto universo, in sin­gulis vero corporibus aut partibus eius esse finitam multitudinem. Priori sensu est pror­sus absurda; non enim possent infinitae ato­mi componere aliquod corpus quin illud excresceret in infinitam magnitudinem; nam si atomi non fingantur indivisibiles mathe­matice, sed physice, habebunt singulae ali­quam magnitudinem in qua vel omnes erunt aequales, quia nulla est inaequalitatis ratio, vel saltem assignari poterit minina atomus cui aliae sint vel aequales, vel maiores; ergo ex huiusmodi atomis infinitis necessario componetur magnitudo actu infinita. Si vero atomi sint indivisibiles mathematice, non possunt magnitudinem componere, nisi inter­ponatur spatium inane, quod spatium erit divisibile et alicuius magnitudinis; ex quo similiter concluditur infinitas atomos sic in­ter se distantes necessario efficere infinitum corpus, occupans seu includens infinitum spatium, partim inane, partim repletum ato­mis. Nec potest afferri instantia de infinitis punctis existentibus in linea, nam, ibi nulla sunt puncta immediata, quia tota linea est continua; in atomis autem necesse esset, signata qualibet atomo, esse aliquam pro­xime distantem ab illa per certam aliquam et definitam distantiam, et sic de reliquis; necessarium ergo esset ut infinita illa cor­puscula infinitum spatium illo modo occu­parent.

 

5. Posteriori autem sensu est etiam illa sententia improbabilis, et imprimis contra illum procedunt omnia quae adversus infinitam mundi magnitudinem scripsit Arist., III Phys., et I de Caelo. Deinde evidens est totam sphaeram rerum generabilium et corruptibilium esse finitam cum ad sphaeram lunae terminetur; attribuere autem etiam caelis compositionem ex atomis illosque ex­tendere in infinitum non potest esse philo­sophicum, quia neque experientia neque ratio nos ducit ad ita existimandum. Tandem, si quodlibet corpus finitae magnitudinis constat tantum finitis atomis, non potest sufficere haec atomorum fictio ad generationes et cor­ruptiones rerum, tum quia ex eadem re possunt res variae fere in infinitum generari; tum etiam quia oporteret semper corporis magnitudinem multum diminui in qualibet generatione et corruptione per dissipationem atomorum, cum tamen constet experientia non semper id accidere. Nisi forte dicatur semper fieri veluti quamdam circuitionem atomorum, dum interiores ad externas partes educuntur, exteriores vero ad intimas partes impelluntur, ideoque non minui rei magnitu­dinem. Sed hoc nihil potest esse absurdius; inde enim fit reipsa nihil mutari nisi secundum locum aut apparentiam. Estque illa inductio et eductio atomorum contra expe­rientiam; quando enim ex stupa generatur ignis, non tantum in exterioribus partibus, sed intime et in tota magnitudine fit gene­ratio; et cum homo moritur, in omnibus partibus tam internis quam externis fit corruptio. Est ergo haec sententia prorsus absur­da, neque habet fundamentum cui satisfa­cere necesse sit. Illud enim principium in quo tam citati philosophi quam alii fundati sunt: Ex nihilo nihil fit, quem verum sen­sum habeat inferius declarabimus.

 

Opinio ponentium plura principia materialia finita

 

6. Refutatur praecedens sententia.– Se­cunda sententia ponit etiam plura principia, seu plures primas causas materiales rerum generabilium, in numero tamen finito. Ita sensit Empedocles, qui quatuor elementa, ig­nem, aerem, aquam et terram, dixit esse quatuor primas causas materiales ex quibus mixta generantur, ipsa vero non habere prio­rem causam aut principium materiale. Ve­rumtamen haec sententia falsa est et eviden­ter refutari potest; nam imprimis, quamvis attigerit compositionem seu generationem mixti ex elementis, non tamen consideravit transmutationem elementorum inter sese, cum tamen constet et aerem converti in ig­nem et aquam in terram et e converso. Huiusmodi autem transmutationis non pos­sunt elementa esse principia materialia, sed aliquod subiectum commune omnibus illis. Quod si forte existimavit Empedocles ele­menta non transmutari substantialiter, ideo­que non constare materia et substantiali for­ma, sed esse quaedam entia omnino simpli­cia, accidentibus subiecta, contra hoc impri­mis ostendemus inferius non minus esse cer­tum dari formas substantiales elementorum quam aliorum entium naturalium et conse­quenter vere ac substantialiter inter se transmutari. Deinde, licet id admitteremus, nul­lum esset fundamentum ad multiplicandas materias seu prima subiecta substantialia, sed dicendum potius esset in omnibus ele­mentis esse idem substantiale subiectum, quod diversis accidentibus affectum, distinc­tum appellatur elementum. Cumque illud etiam subiectum sit principium materiale mixtorum, fit ut reipsa et substantialiter tan­tum sit una prima causa materialis omnium rerum.

 

7. Quod si fortasse diceret Empedocles illam naturalium accidentibm diversitatem quae in elementis conspicitur, indicare essen­tialem distinctionem substantialium subiectorum, ex hoc ipso sumitur efficax argumen­tum ad hominem; quando aer ita ab igne transmutatur ut propriis accidentibus ignis maneat affectus, non solum fieri mutationem in accidentibus, sed etiam in ipsa substantia; non potest autem fieri in tota entitate sub­stantiali propter rationes factas in superiori sectione de annihilatione et creatione; ergo necesse est fateri, etiam in ipsis elementis esse aliquod subiectum prius ipsis et com­mune illis, ratione cuius possint mutuo trans­mutari; ergo non sunt illa causae primae materiales, sed datur alia prior quibus illa constant. Atque hinc etiam concluditur non esse haec elementa primas causas materiales mixtorum, quia in ipsismet datur materia prior ipsis, et haec est etiam causa materialis mixtorum, quae in illis manet et eorum formis informatur; illa est ergo causa prima in illo ordine etiam mixtorum, eo vel ma­xime quod iuxta veram sententiam elementa non manent formaliter in mixto, id est, se­cundum proprias formas substantiales, quia non potest forma substantialis mixti cadere (ut sic dicam) supra formam elementi seu informare materiam ut iam informatam forma elementi; ergo elementa secundum pro­prias substantias non sunt causa materialis permanens et propria mixtorum, sed eadem materia quae est prima causa materialis ipsorum elementorum est etiam mixtorum.

 

Quaestionis resolutio

 

8. Dicendum ergo est primam materiam seu materialem causam omnium rerum sub­lunarium esse tantum unam. Quae est com­munis sententia omnium philosophorum quos in sequentibus referemus. Et sufficienter pro­batur ratione nunc facta contra Empedoclem et posteriori discursu facto sectione praece­denti. Ubi ex communi et mutua transmutatione rerum sublunarium ostendimus dari communem materiam; illa enim ratio aeque probat primum subiectum quod sub his om­nibus transmutationibus manet esse unum tantum. Tum quia contraria principia ex quibus fiunt generationes et corruptiones, versari debent circa idem. Tum etiam quia illud subiectum est ex se indifferens ad quascumque formas rerum corruptibilium et dispositiones earum; non ergo requirit in se distinctionem seu multiplicationem, immo non est unde illam habeat. Et e converso omnis forma rei generabilis cuiuscumque spe­ciei potest introduci in quamcumque partem huius materiae si commode disponatur; ergo signum est materiam hanc secundum se esse unam et eiusdem rationis et sufficientem in suo genere ad causandos omnes effectus qui in his rebus possunt materialiter causari, si aliae causae in aliis generibus necessariae applicentur seu concurrant.

 

9. Obiectioni satisfit.– Solum potest ob­iici quia causa materialis est intrinseca et essentialis; hae autem res generabiles et corruptibiles sunt essentialiter diversae; ergo non potest una et eadem materia esse in omnibus illis. Sed haec obiectio tangit quae­stionem illam an materia sit pars quidditatis substantiarum materialium, quam inferius commodiori loco tractabimus; nunc breviter respondetur essentias harum rerum materia­lium esse diversas ac dissimiles quoad for­mas, similes vero quoad primam materiam. Neque hoc quidquam obstat essentiali diver­sitati; haec enim non excludit convenientiam et similitudinem in aliqua parte.

 

SECTIO III

 

UTRUM PRIMA ET UNICA CAUSA MATERIALIS GENERABILIUM SUBSTANTIARUM SIT ALIQUOD CORPUS SIMPLEX VEL SUBSTANTIA INTEGRA

 

1. Antiqui philosophi (ut Aristoteles et alii auctores praecedenti sectione citati refe­runt) qui unum tantum materiale princi­pium naturalium rerum posuerunt, fere om­nes putarunt esse aliquam substantiam in­tegram seu corpus simplex, quale Averroes existimat esse caeleste corpus. De illo autem corpore seu materiali causa fuit inter eos multiplex opinio.

 

Opiniones philosophorum de uno materiali principio

 

2. Prima asseruit hoc principium esse aquam, cuius auctor fuit Thales Milesius; alii vero, ut Plutarchus, putant antiquiorem esse et ab Orpheo duxisse originem. Secunda opinio hoc munus tribuit aeri, quam docuere Anaximenes et Diogenes Apolloniades, ut Aristoteles refert, I Phys., c. 3, et ibidem Simplicius declarat. Tertia opinio fuit ignem esse huiusmodi causam, quam docuere Hip­pasus et Heraclitus, et eamdem secuti sunt Stoici, ut est apud Ciceronem, II De Natura Deorum. Quarta sententia potuit ad hoc of­ficium terram eligere, eo quod omnibus sub­sit et sit veluti communis omnium mater. Aristoteles tamen, I Metaph., c. 7, ait hanc fuisse vulgi opinionem, nullum autem philo­sophorum in eam inclinasse eo quod terra propter nimiam densitatem et siccitatem ad recipiendas aliarum rerum formas vel figuras inepta esse videatur. Hesiodus tamen in sua Theogonia absolute vocat terram omnium rerum materiale principium, idemque sen­sisse Pherecidem refert Theodoretus in lib.de Materia et mundo. Quinta opinio nulli ex quatuor elementis hoc munus tribuit, sed cuidam corpori insensibili medio vel inter aquam et aerem, ut Aristoteles refert, I Metaph. c. 7, vel inter aerem et ignem, ut Anaximander, qui addidit hoc medium corpus esse infinitum ne unquam generatio deficeret, contra quam infinitatem alibi dis­putat Aristoteles. Videtur autem inde colligi philosophum hunc non posuisse hoc corpus incorruptibile alioqui non esset cur timeret successione generationum posse consumi si finitum esset, quamquam vix possit intelligi quomodo fecerit illud corruptibile, si existi­mavit illud esse simplex et commune subiec­tum generationis.

 

3. Iudicium fertur de praedictis senten­tiis.– Prolixum esset ac superfluum propria motiva horum omnium philosophorum refer­re, eo quod et incerta sint et nullam prae se ferant probabilitatem aut verisimilitudinem, ut ex dicendis obiter constabit. Illud vero commune omnibus fuisse videtur quod nihil de novo simpliciter fieri putarunt, quoniam ex nihilo nihil fieri potest; ideoque nec sub­stantiales formas agnovisse videntur, nec generationem, corruptionemve substantialem. Immo multi eorum indicant nullas esse acci­dentales formas quae vera entia sint, quia non intelligebant aliquam veram rem posse de novo fieri, sed omnem mutationem quam experimur, putabant consistere in variis mo­dis se habendi illius rei quam putabant esse communem materiam. Ex quo aliqui eo ul­terius progressi sunt, ut non dicerent cau­sam materialem omnium entium esse unum, sed omnia entia esse unum, non numero, sed substantia et essentia; qui, licet rem falsam et improbabilem dicerent, consequen­ter tamen loquebantur, si de solis corpori­bus generalibus agebant. Nam, si haec non transmutantur substantialiter, nec differunt per substantiales formas, sed per accidentia aut diversos modos se habendi, revera nulla datur materialis causa substantiae, sed datur tantum substantia simplex quae non est alia et alia essentialiter, sed una aliter et aliter se habens sub diversis accidentibus.

 

4. Atque haec fuit opinio Xenophanis, Parmenidis et Melissi, qui hoc sensu dixe­runt omnia esse unum ens et quidquid est praeter illud, esse non ens; nam accidentia vel modos illius entis inter entia non nume­rabant. Et consequenter omnem generatio­nem aut mutationem simpliciter e medio tollebant, eo quod illud ens facerent ingene­rabile et incorruptibile, et mutationes accidentales, quia non dant esse simpliciter, non censebant dignas absoluta appellatione mu­tationum. Sunt qui horum philosophorum sententiam aliis modis interpretentur, scilicet, quod per unum ens intellexerint unum uni­versum quod omnia complectitur, ut innuit Aristoteles, I de Gener., c. 8; et Simplicius, I Phys., c. 2; vel per unum ens intellexerint Deum, qui solus vere est. Refert enim Aris­toteles, I Metaph., c. 5, et Cicero, lib. II Academic. Quaest., Xenophanem illud unum ens Deum appellase. Atque ita multi et graves auctores hos philosophos per aenig­mata locutos fuisse, et figuratis locutionibus veritatem occultasse existimant; Aristotelem vero impugnasse eorum sententias quatenus in ipsa verborum specie et superficie proferri videbantur. De qua re legi possunt D. Thom., III Metaph., text. 15, Philopon.et Simpli­cius, I Phys., c. 2; Eugubinus, lib. III de Peren. Philosoph., a c. 5; Mirandus, lib. VI de Examin. vanit., c. 1; et Bessario, libris contra Calumniat. Platonis. Nostra parum refert quid isti philosophi senserint aut quae mysteria suis verbis occultaverint. Non est tamen dubium quin si formas substantiales ignorarunt, ut ignorasse videntur cum de eis nullam mentionem fecerint, facile satisque consequenter potuerint in eam sententiam in­cidere, prout a nobis explicata est. Unde sola substantialium formarum probatione et con­firmatione, tam haec sententia quam caeterae refutantur.

 

5. Opinio asserens corporeitatis formam materiae coaevam.– Potest tamen hoc loco referri alia opinio, quam multi ex modernis hilosophis secuti sunt, ponentes in materia prima formam corporeitatis illi coaevam et ab illa inseparabilem. Nam, licet respectu talis formae materialis causa eius sit sim­plex, id est, absque essentiali et physica com­positione, tamen illud commune subiectum quod sub omni transmutatione manet, et est universalis causa materialis omnis gene­rationis et omnis formae substantialis quae per eductionem fit et omnis compositi quod generatur, illud (inquam) subiectum iuxta praedictam opinionem non est simplex, sed essentialiter compositum, et corpus aliquod, non mixtum, neque etiam aliquod ex ele­mentis, neque medium inter illa per eorum participationem, sed absolute corpus per praecisionem omnium inferiorum formarum. Quam opinionem tenuit Avicenna, lib. I Sufficient., c. 2. Cuius fundamentum est, quia subiectum generationis debet esse cor­poreum et extensum, et consequenter quan­tum; non potest autem esse huiusmodi, nisi aliquam formam substantialem habeat. Et hanc opinionem ex parte secuti sunt Scotus et Henricus; ille enim, In IV, dist. 11, q. 3, a. 2, in omnibus et solis viventibus putat esse necessariam huiusmodi formam corporei­tatis, seu mixtionis (ut ipse loquitur); hic vero, Quodl. I, q. 2 et 3, et Quodl. III, q. 13 et 14, in solo homine illam admitten­dam censet propter indivisibilitatem animae rationalis. Unde hi duo auctores non ponunt hanc formam inseparabilem a materia, neque ut per se necessariam ad primam causalita­tem materialem subiecti generationis, sed propter alias speciales causas; et ideo eorum opinio ad praesentem locum non spectat.

 

Quaestionis resolutio

 

6. Prima conclusio.– Dicendum igitur est primo causam materialem in suo ordine universalem et primam non esse aliquod ex sensibilibus corporibus seu elementis quae contrariis qualitatibus afficiuntur. Haec as­sertio est contra quatuor opiniones et est evi­dens ex dictis in sectione praecedenti; nam, si haec elementa et omnia corpora sensibilia invicem transmutantur substantialiter, nul­lum eorum potest esse primum subiectum transmutationis; nam primum subiectum, quod est prima causa materialis quam inquirimus, non transmutatur nec rece­dit a sua substantia; alioqui resolvere­tur in aliud prius subiectum et ita ip­sum non esset primum. Praeterea, cum ge­neratio fiat inter contraria necesse est ut commune generationis subiectum nullum habeat contrariorum sibi naturaliter inna­tum; alioqui vel nunquam erit capax alterius contrarii vel corrumperetur per abiectionem eius, quod sibi est connaturale, sicut destrui­tur elementum ablata qualitate sibi necessa­ria. Cum ergo singula elementa sint affecta propriis qualitatibus habentibus contrarium, nullum eorum esse potest aptum generatio­nis subiectum; ergo neque esse potest pri­ma causa materialis entium naturalium.

 

7. Atque hinc consurgit tertia ratio, quia non est cur haec causalitas potius attribuatur uni elemento quam aliis, neque etiam est cur magis repugnet omnibus simul quam alicui eorum; sed ostensum est non posse omnibus convenire; ergo nulli vere attribui­tur. Prior pars maioris propositionis declara­tur, quia singula elementa sunt simplicia corpora et unumquodque est aptum et institutum ad mixtorum generationem et nullum eorum ex aliis potest ullo modo constare; singula enim proprias habent qualitates re­pugnantes aliis; ergo in omnibus est aequa­lis ratio vel repugnantia ne esse possit com­munis materia rerum omnium generabilium. Quod enim in quibusdam sint quaednm con­ditiones accomodatae ad officium materiae communis, ut est, verbi gratia, in igne sub­tilitas, ratione cuius facile potest omnia pe­netrare, in aere quod fere sit communis lo­cus rerum omnium et facile externas impressiones recipiat, in aqua humiditas cum ea densitate coniuncta quae ad constituendum nutrimentum rerum omnium proportionata videatur; hae (inquam) conditiones nil refe­runt, tum quia magis iuvant vel ad rationem efficiendi vel ad rationem materiae transeun­tis quam ad propriam et intrinsecam ratio­nem causae materialis, tum etiam quia illae conditiones, sicut sunt accommodatae qui­busdam rebus, ita sunt repugnantes aliis; subtilitas enim ignis habet proportionem cum materia rerum subtilium, non vero cum ma­teria rerum densarum, et sic de aliis. Prima vero materialis causa cum sit communis om­nibus, ex se debet esse indifferens ad omnia.

 

8. Altera pars maioris propositionis pro­batur, quia omnia elementa simul non pos­sunt esse materia communis, quia transmu­tantur ad invicem substantialiter; immo nec mixtum componere possunt nisi substantiali­ter transmutata; sed haec ratio aeque probat de unoquoque elemento per se sumpto; ergo. Unde confirmatur tandem, quia nullum ele­mentum potest esse materia aliarum elemen­torum, ut per se notum videtur, cum sibi repugnent. Nec in sua natura manens potest esse materia alicuius mixti, cum etiam forma mixti pugnet cum forma elementi; ergo nul­lum elementum esse potest communis mate­ria rerum omnium naturalium. Et hae ratio­nes a fortiori convincunt de omnibus mixtis, maxime cum illa ex elementis constent, et ideo nullus hactenus hanc causalitatem alicui mixto attribuit.

 

9. Secunda conclusio.– Dico secundo: materia prima non est aliquod corpus seu substantia completa et integra in essentia et specie substantiae. Duobus modis intelligi potest materiam esse huiusmodi substantiam. Primo, ut ipsa sola sit substantia omnium rerum generabilium solumque formetur di­stinctis accidentibus eorum; et in hoc sensu probanda est assertio ex eo quod res natu­rales non tantum differunt accidentibus, sed etiam substantia et essentia, ut superiori sec­tione contra Epicurum et alios argumentaba­mur. Item reiicienda est (et fere in idem redit) ex veritate formarum substantialium, quam demonstraturi sumus disputatione XV. Illa enim veritate supposita, evidenter se­quitur materiam non esse totam rerum ma­terialium substantiam, et has res non tan­tum accidentibus, sed essentia etiam et sub­stantia differe, nec secundum sola acciden­tia, sed etiam secundum substantiam trans­mutari. Quod etiam ipsa experientia satis est evidens; nam quando res mutatur in solis accidentibus, permanet in illa aliquod vestigium proprietatum et operationum eius vel saltem, remotis agentibus contrariis ad suum statum et naturam reducitur; videmus autem res aliquas ita mutari et destrui ut priores proprietates et operationes prorsus amittant, neque ad illas redeant unquam, etiam si omnis actio contraria cesset, et e converso res aliae ita producuntur et generantur, ut in illo esse quod acquirunt tam­quam in proprio et connaturali constantes permaneant et secundum illud habeant pro­prias et connaturales operationes ac disposi­tiones quas conservant quoad possunt; si aliquando ab aliquo contrario labefactentur vel minuantur, statim ac actio contraria ces­sat eas recuperant ex propria et intrinseca natura; signum ergo est corrumpi res et generari non tantum in accidentibus sensi­bilibus sed etiam in propria substantia. Atque his modis impugnatur tam quinta opinio supra recitata quam ea quae asserebat om­nia esse unum in sensu declarato.

 

10. Alio ergo modo posset quis fingere materiam esse substantiam integram et com­pletam in aliqua specie substantiae et nihilo­minus esse aptam ad recipiendas ulteriores formas substantiales et componendas cum eis varias substantias et essentias materialium rerum. Et hic etiam sensus improbabilis est: aut enim materia esset completa substantia omnino simplex aut esset composita ex aliqua potentia et actu substantiali hoc posterius dici ron potest, primo, quia iam non totum illud compositum, sed potentia ex qua con­stat, esset prima causa materialis. Dicetur fortasse id esse verum respectu illius com­positi quod ingenerabile fingitur et incorruptibile, respectu tamen omnium entium generabilium seu generationis ipsorum, primam causam materialem esse totum compositum. Sed contra hoc obiicitur secundo, quia sine ullo fundamento fingitur tale compositum; nullum enim est indicium aut sensibile sig­num illius formae interiectae inter puram materiam et alias formas quae per genera­tionem inducuntur. Quia illa forma nullam habet sensibilem proprietatem qua dignosca­tur; nam primae qualitates per se conse­quuntur ad formam elementorum et tempera­menta ex illis qualitatibus composita ad for­mas mixtorum; reliquae autem qualitates omnes vel proprietates quas experimur, supponunt saltem in genere causae materialis et dispositivae priores qualitates; nullum er­go est sensibile aut materiale indicium talis formae. Unde fit tertio ut sit omnino super­flua, quia nullus est physicus effectus prop­ter quem sit necessaria, quia non propter efficiendum, cum non habeat ullam qualita­tem per quam efficiat; aliunde unicuique qualitati sufficiat propria forma, cui est con­naturalis. Neque etiam propter recipiendum nam ad hoc sufficit illa potentia quae tali formae substare dicitur; cur enim non pote­rit etiam illa immediate subiici formae quae per generationem inducitur? Et propter eam­dem causam non est necessaria talis forma ad conservandam illam potentiam cuius actus esse dicitur, quia ad hoc etiam satis est for­ma quae per generationem inducitur. Igitur superflue et sine fundamento fingitur talis forma.

 

11. Quarto accedit impossibilitas coniun­gendi duas illas formas in eadem potentia seu materia; nam, licet in quaestione sit an forma quasi generica et specifica possint si­mul actuare materiam, quod paulo inferius attingemus, tamen quod duae formae speci­ficae simul coniungantur ad actuandam eam­dem potentiam substantialem plane est im­possibile naturaliter et in hoc fere omnes auctores conveniunt. Quia vel duae illae formae immediate actuarent materiam vel una esset actus alterius, seu materiae ut infor­matae per illam. Primum dici non potest, praesertim iuxta illam sententiam, quia alias prior forma non necessario supponeretur ad posteriorem, neque compositum ex materia et tali forma esset proxima potentia et materialis causa subsequentis formae. Secundum etiam dici non potest, quia forma substantia­lis constituens integram et completam sub­stantiam, habet rationem actus ultimi in ra­tione actus substantialis et essentialis, quia constituit ultimam quamdam speciem sub­stantiae; ergo non potest comparari per mo­dum substantialis potentiae ad ulteriorem formam. Denique ratio generalis est quia non potest una et eadem substantia essentia­liter ac per se constitui in duabus speciebus ultimis; sed per quamcumque formam ex illis constituitur in propria et completa specie substantiae; ergo non possunt simul coniun­gi illae duae formae in eadem materia. Alias quaelibet substantia quantumvis completa posset actuari per ulteriorem formam sub­stantialem, quia non potest maior ratio reddi de una quam de alia. Et huc etiam spectat illa communis ratio, quod forma adveniens enti iam in actu constituto non facit unum per se, sed per accidens, ex Aristotele, VII Metaph., text. 49, et II de Anim., text. 7; et ideo non potest esse forma substantialis, sed accidentalis, quia forma substantialis constituit per se unum, non per accidens. Et ratio est, quia forma substantialis dat esse simpliciter et essentiale, et ideo non potest supponere rem constitutam in esse simplici­ter et in essentia completa et consummata. Forma vero accidentalis dat esse secundum quid, quod per accidens adiungitur essentiae consummatae. Igitur impossibile est subiec­tum quod est causa materialis rerum genera­bilium et generationis substantialis esse sub­stantiam completam et per formam propriam ac specificam constitutam.

 

12. Atque hae rationes aeque efficaciter probant non posse illud subiectum esse sim­plicem substantiam integram et completam in ratione et specie substantiae, quia impos­sibile esset talem substantiam ulterius actuari et compleri per substantialem formam. Si enim hoc repugnat substantiae compositae, multo magis simplici, quae per seipsam sit in actu completo et perfecto. Illa enim re­pugnantia non provenit ex compositione sed ex actualitate completa in ratione et essentia substantiae, quae non potest intra illud genus ulterius actuari substantialiter et essentiali­ter; haec autem ratio repugnantiae eadem vel maiori ratione locum habet in substantia simplici, si in genere substantiae integra et completa esse supponatur. Atque hac ratio­ne substantia immaterialis non potest habere rationem substantialis potentiae ad ulterio­rem formam quia est substantia simplex completa; et idem est de substantia caeli, si est simplex physice, ut multi volunt; nam est completa in quadam specie substantiae et ideo non potest ulterius substantialiter actuari; materia ergo prima quae actuari potest substantialiter et ens per se unum componere cum substantiali forma, non pot­est esse talis substantia simplex, quae sit integra et completa in genere substantiae.

 

13. Tertia conclusio.– Dico tertio: causa materialis rerum generabilium non est sub­stantia composita ex substantiali potentia et aliqua forma substantiali incompleta et quasi generica. Hanc assertionem communiter ap­probant fere omnes auctores, contra Avicen­nam, praesertim qui negant esse plures for­mas substantiales in eodem composito, ut D. Thomas, I, q. 76, a. 3 et 4, lib. II cont. Gent., c. 58, et lib. VII Metaph., lect. 12, quem sequuntur thomistae, Ca­preolus, In II, dist. 15, q. 1; Caietan., dicto loco I, et II de Anima, c. 1; Ferrarius, cit. loco cont. Gent.; Soncin., VIII Metaph., q. 8; Iavell., q. 4; Soto, I Phys., q. 7; Astudillo, I de Gener., q. 1; et ibid. Marsil., q. 6; et Albert.de  Saxonia, q. 5; et late Aegid., tract.de  Pluralit. formar., et II de Anim., dub. 6. Idem docuere Philopon., I de Gener., in princ., Themist., V Phys., text. 7, et Comment., lib.de  Substant. orbis, et I Metaph., text. 17, et I Phys., text. 65 et 69. Immo et Avicen., I de Anim., part. I, c. 3, significat in corruptione manere solam materiam; et lib. I Sufficient., c. 3, dubitat an in corruptione pereat corporeitas, ut ipse loquitur. Aristoteles etiam, I de Gener., text. 12, et aliis locis supra citatis, aperte indicat eamdem sententiam. Rationes affe­runtur variae a Doctoribus; duae tamen sufficere videntur, quae cum proportione sumi possunt ex probationibus praecedentis as­sertionis.

 

14. Prima ratio est, quia in natura nullum est indicium talis formae perpetuo coaevae et inseparabilis a materia, neque effectus ali­quis propter quem sit necessaria; ergo sine fundamento vel necessitate fingitur talis for­ma. Antecedens probatur, quia illa forma nullam habet qualitatem sibi propriam per quam cognoscatur, neque ex transmutatione substantiali colligi potest; quia ex huiusmodi transmutatione solum colligitur dari aliquod substantiale subiectum eius. Quod autem sit compositum, neque ad rationem subiecti necessarium est, nec ex alio indicio inferri potest. Dices ad rationem subiecti mutationis physicae requiri ut sit extensum et divisum ab aliis; et ad hoc necessarium est ut habeat aliquam formam quia sola materia per seip­sam non est capax extensionis et divisionis, nam actus est qui distinguit; hoc enim fuit fundamentum contrariae sententiae. Sed haec ratio nullius momenti est quia sive opinemur quantitatem et extensionem ordine naturae praecedere simpliciter in materia prima ad substantialem generationem sive opinemur subsequi ad formam per generationem intro­ductam et afficere totum compositum, neutro modo est necessarium ut subiectum genera­tionis sit compositum ex materia et aliqua forma. Declaratur utraque pars, nam si quan­titas supponatur ad formam per generatio­nem inducendam, facile intelligi potest in­haerens ipsi entitati materiae; nam, ut infra ostendemus, veram et substantialem entita­tem habet.

 

15. Et confirmatur, nam illud composi­tum quod fingitur ex materia et forma cor­poreitatis, incompletum quid est et ita po­tentiale ut naturaliter appetat ulteriorem for­mam, sine qua vel omnino vel saltem con­naturali modo esse non potest. Et nihilomi­nus dicitur illud compositum esse sufficiens subiectum quantitatis prius natura quam recipiat ulteriorem formam; ergo multo melius et facilius attribuetur tota illa capacitas simplici entitati materiae, quia nulla maior re­pugnantia fingi potest quoad hoc in entitate simplici quam in illo composito, neque ac­tualitas talis entitatis, qualiscumque illa sit, magis repugnabit cum unione ac compositio­ne per se ultimae formae substantialis quam actualitas illius compositi ex materia et for­ma corporeitatis; ergo iuxta hanc opinandi rationem non est necessaria illa forma. Minus autem necessaria est si opinemur quantita­tem consequi formam quae per generationem introducitur; nam iuxta hanc sententiam sup­ponit quantitas ordine naturae substantiam compositam ex materia et propria forma. Unde dicendum consequenter erit iuxta illam opinionem, ante instans intrinsecum genera­tioni, toto tempore quo fit alteratio praevia, supponi materiam in se extensam et divisam ab aliis per quantitatem et formam rei cor­rumpendae; in instanti vero generationis conservari extensam et divisam per formam introductam et quantitatem comitantem illam in eodem instanti; nullus ergo est naturalis effectus, nullumve signum ratione cuius talis forma vel compositio ex parte materiae ad­mittenda sit.

 

16. Secunda ratio est huiusmodi formam esse incompossibilem in materia cum subsequentibus formis. Hoc autem communiter probari solet ex illa maxima, quod ex duobus entibus in actu non fit unum per se; nam prima forma substantialis constituit ens in actu absolute et simpliciter, quia dat esse simpliciter; ergo nulla forma superveniens potest ens per se unum ac simpliciter constituere. Ad hanc vero rationem responderi potest solum procedere de forma substantiali dante esse specificum et ultimum; nam illa quae dat praecise esse genericum, licet habeat rationem actus respectu materiae, comparatur tamen ut potentia ad inferiorem formam, et quia est eiusdem generis constituere pot­erit unum per se cum suo actu. Ita enim philosophantur hic auctores in physicis for­mis, sicut omnes ratiocinamur in metaphy­sicis differentiis, in quibus differentia subalterna est actus, superius genus actuans et propriam speciem constituens; quae tamen est potentia ad inferiorem differentiam, cum qua ens per se unum metaphysice componit. Sic ergo dicendum est iuxta praedictam sen­tentiam de physicis formis. Unde, cum dici­tur omnem formam substantialem constituere ens actu simpliciter, respondebitur id esse verum servata proportione; nam forma ge­nerica constituit ens actu in gradu generico, forma vero specifica in gradu specifico. Et simili proportione distinguetur illa maxima: Quod advenit enti in actu, advenit acciden­taliter.

 

17. Nulla forma praecisum genericum gra­dum dare potest.– Quocirca, ut radicitus impugnetur illa sententia, probandum nobis est nullam esse posse formam quae praecise det esse genericum quin det etiam aliquod esse specificum in illo genere; nam, hoc probato, optime procedit discursus factus, quia omnis forma substantialis constituit ens actu simpliciter et in aliqua specie ultima substantiae, et ideo impossibile est ut com­positum constitutum per talem formam sit ulterius actuabile per substantialem formam. Illud autem assumptum probatur primo in­ductione, tum in formis accidentalibus, tum etiam in formis separatis. Qualitates enim etiam concipiuntur dare esse specificum ut esse album, et genericum ut esse colora­tum, etc., et tamen nulla est accidentalis forma quae in re praecise det esse genericum et non aliquod specificum. Similiter in angelis datur generica ratio spiritus et propria differentia specifica; non potest autem esse, immo nec concipi aliqua forma separata quae sit substantia spiritualis et quod in re ipsa sistat in hac praecisa et generica ratione; ergo eadem ratione in formis substantialibus quae sunt quasi mediae, non potest dari forma quae in re praecise det gradum gene­ricum; nulla enim assignari poterit diversi­tatis ratio. Unde argumentor secundo ex pro­pria ratione ipsius formae, quia non potest intelligi forma in re ipsa existens quae es­sentialiter non sit constituta in aliqua ultima specie formae substantialis; sed omnis forma communicat composito totum esse totamque essentiam suam; ergo constituit illud in ali­qua ultima specie substantiae compositae. Consequentia cum minori sunt evidentes, et declarara possunt optime inductione facta in prima ratione. Maior vero etiam videtur cer­tissima, quia omnis forma substantialis habet propriam entitatem distinctam in re ipsa a materia vel aliis formis; ergo necesse est in illa entitate intelligere ultimam et pro­priam differentiam seu rationem per quam distinguitur essentialiter ab aliis formis ha­bentibus diversam essentiam, cum quibus convenit in communi ratione formae sub­stantialis; ergo omnis forma substantialis est necessario constituta secundum suam enti­tatem in aliqua ultima specie substantialis formae.

 

18. Materia prima generabilium stabilem atomamque speciem sibi vendicat.– Dices: etiam materia prima habet suam propriam entitatem substantialem et tamen secundum se non est constituta in aliqua ultima specie sed tantum reducitur ad genus substantiae materialis, donec per formam determinetur ad aliquam particularem rationem; ergo idem dici poterit de forma communi coae­va materiae. Respondeo falsum esse assump­tum; nam materia prima rerum generabi­lium de qua nunc agimus, essentialiter est constituta in aliqua ultima specie materiae quam retinet sub omni forma, nec variare illam potest sed ad summum per accidentia superaddita potest ad hanc vel illam formam accommodari. Quia vero illa essentia mate­riae, quamvis in se specifica et ultima, talis est ut reipsa communicari possit pluribus substantiis essentialiter diversis, ideo secun­dum se spectata dicitur reduci ad substan­tiam materialem generabilium ut sic, et non ad aliquam speciem eius. Unde obiter colli­gitur conceptum substantiae generabilis ut sic non esse genericum ratione materiae, sed ratione communis gradus seu onvenientiae in forma.

 

19. Urgebis: materia, etiamsi in essentia sua habeat ultimam specificationem materiae, nihilominus est communis multis substantiis essentialiter diversis: ergo pari ratione, licet forma corporeitatis in sua entitate et essen­tiali conceptu habeat aliquam ultimam specificationem, nihilominus esse poterit communis multis substantiis habentibus ulterio­res rationes essentiales [1] diversas. Respon­deo esse disparem rationem, nam essentia materiae est esse quasi fundamentum inte­grae naturae substantialis et compositae, et ideo solum est quaedam essentia inchoata (ut sic dicam) per modum potentiae et prop­terea de se est indifferens ut per varios actus compleatur; at vero forma est complemen­tum naturae et essentiae substantialis, et ideo, hoc ipso quod habet determinatam et speci­ficam rationem formae, adiuncta materiae complet cum illa integram substantialem na­turam et in aliqua ultima specie substan­tiali constitutam, et ideo non relinquit illam naturam indifferentem ad ulteriorem speciem. Quapropter omnes qui ponunt formam  corporeitatis in omnibus vel in aliquibus entibus naturalibus, consequenter aiunt illam formam praecise constitui in gradu subalterno cor­poreitatis absque ulla contractione essentiali, quod revera est inintelligibile.

 

20. Et consequenter etiam admittent com­positum ex materia et tali forma, si in reipsa conservetur absque ulteriori forma, esse individuum generis corporis corruptibilis et in nulla ultima eius specie constitui. Quod autem possit ita conservari de potentia abso­luta videtur evidens consequenter loquendo, cum inferiores formae realiter ab illo com­posito distinguantur, et a fortiori patebit ex his quae inferius de materia dicemus. Scotus vero etiam naturaliter putat id esse possibile, ut, verbi gratia, in morte hominis vel alia simili; admittit enim ibi corruptionem sub­stantialem sine generatione, et cadaver nihil aliud esse quam hoc individuum corpus his accidentibus affectum et nulla inferiori specie substantiali constitutum. Hoc autem conse­quens per sese mihi videtur absurdum et incredibile; non enim magis potest concipi hoc individuum corpus per se existens sine ulla specificatione quam hic spiritus extra omnem speciem, vel hoc coloratum reipsa affectum hoc colore et nulla specie coloris. Et ratio est supra tacta, quia individua en­titas necessario differt essentialiter ab aliis et ideo necessarium est ut in se sit cons­tituta in propria essentia non communi aliis. Unde confirmatur, nam ex dicta positione sequitur rationem genericam et specificam distingui realiter in una et eadem re quia sumuntur ex formis realiter distinctis; con­sequens autem falsum esse constat ex dictis supra de universalibus et declarabitur etiam in sequentibus rationibus.

 

21. Absurda ex opinione asserente for­mam corporeitatis.– Notatu dignum.– Ter­tia ratio sumitur ex differentia inter essen­tialem compositionem physicam ac metaphy­sicam, quas velle in hoc aequiparare causa est erroris, cum altera in rebus, altera in conceptibus existat. Argumentor igitur, nam si dari potest forma physica quae solum conferat gradum genericum, ergo quot sunt gradus generici et specifici substantiarum materialium, tot erunt multiplicandae formae substantiales realiter distinctae; consequens est falsum; ergo. Sequela probatur a pari­tate rationis; quae enim ratio afferri potest ob quam quidam gradus genericus datur per propriam formam realiter distinctam et non alii? Maxime quod iuxta sententiam quam impugnamus, non solum in rebus quae videntur elevari ad altiorem gradum corpo­rum ut sunt viventia, sed etiam in infimis et inanimatis corporibus distinguitur forma dans esse corporis a forma dante esse ignis aut lapidis vel aliud simile; quae contractio est cum minima diversitate quae esse potest inter aliquod genus et differentiam substantialem; si ergo illa sufficit ad realem distinctionem formarum, quaelibet sufficit; unde non defuerunt philosophi qui consequens illud admitterent; est tamen non solum fal­sum, sed etiam ridiculum. Primo, quia cons­tat evidenter inductione superius facta, ad abstrahendos conceptus generis, differentiae, et speciei, non esse necessariam illam distinc­tionem realem formarum, ut patet in an­gelis et accidentibus. Secundo, quia sequitur multiplicandas esse in homine tres animas, quae est sententia omnino falsa, ut ex scien­tia de anima suppono. Immo plures etiam multiplicandae erunt, nam in gradu sentiendi potest aliqua convenientia essentialis abstrahi inter hominem et aliqua animalia perfecta quae non sit communis omnibus animalibus, et in ratione intelligendi potest abstrahi ratio generica communis homini et angelis, quae per propriam differentiam ad hominem con­trahatur. Unde ulterius sequitur innumeras formas realiter distinctas esse asserendas in singulis compositis, quia differentiae generi­cae et specificae possunt varias modis multi­plicari iuxta varias convenientias et differen­tias quae facile possunt in rebus considerari, et secundum eas possunt varii conceptus communes vel particulares abstrahi. Est ergo magnus error in metaphysica et philosophia, propter modum nostrum concipiendi confu­sum vel distinctum, ex quo saepe oritur ge­nerum et differentiarum multiplicatio, reales ac physicas formas distinguere. Alioqui non unam tantum, sed duas vel tres corporeitatis formas ponere oporteret: unam, corporis in communi, ut est genus ad corruptibile et incorruptibile, simplex vel mixtum; aliam, corporis corruptibilis aut mixti ut sic. Quae omnia ridicula sunt. Unde non solum neces­sarium non est propter has mentis operatio­nes formas ipsas multiplicare, verum etiam illis repugnat, quia de ratione proprii gene­ris et propriae differentiae est ut eamdem rei essentiam dicant diversimode conceptam.

 

22. Quod tandem confirmatur, quia im­possibile est dari formam substantialem dan­tem specificum gradum substantiae quae non det etiam illum gradum genericum et effec­tum formalem quem dare fingitur forma corporeitatis distincta; ergo et superflua et im­possibilis est talis forma. Consequentia est evidens, quia idem essentiale praedicatum idemque effectus formalis non potest eidem rei convenire per duas formas realiter di­stinctas. Antecedens vero probatur, quia non potest dari forma substantialis quae conferat specificum gradum, quae essentialiter non includat communem ac genericam rationem formae substantialis informantis materiam; sed haec praecisa ratio sufficit ad constituen­dam formam corporeitatis; ergo forma cor­poreitatis non est specialis forma sed est quaelibet forma substantialis considerata secundum communem rationem formae sub­stantialis informantis. Minor probatur (reli­qua enim clara sunt), nam ex hoc praecise quod aliqua substantia intelligatur composita ex materia et forma substantiali, essentialiter est substantia corporea seu corpus de praedi­camento substantiae; nam ex vi talis compo­sitionis et est essentialiter distincta a sub­stantia incorporea et est capax quantitatis seu trinae dimensionis, in quo consistit ratio substantiae corporeae. Unde forma corporei­tatis ut sic non dicit nec requirit quod ipsa corporea sit seu extensa, sed solum quod informet materiam, ratione cuius compositum inde resultans sit capax trinae dimensionis; nulla est ergo necessaria aut possibilis forma media quae det esse genericum corporis, sed quaelibet forma substantialis ex vi suae ge­nericae rationis illud confert.

 

23. Ex omnibus dictis infertur conclu­sio.– Relinquitur ergo ex omnibus dictis primam causam materialem substantiarum generabilium non esse aliquam substantiam integram, neque ullum corpus aut compositum ex materia et forma; ac proinde ad substantiarum generationem non supponi per modum subiecti in quo generatio reci­piatur aliquod corpus ingenerabile et incor­ruptibile, sed solam materiam primam, solam (inquam) quoad substantiam; nam quoad accidentia quid dicendum sit, postea vide­bimus.

 

SECTIO IV

 

UTRUM MATERIA PRIMA HABEAT ALIQUAM ENTITATEM ACTUALEM INGENERABILEM ET INCORRUPTIBILE

 

1. Hactenus explicuimus potius quid non sit materia quam quid sit; nunc hoc secun­dum inquirendum est, quia non possumus causalitatem materiae et rationem causandi declarare nisi prius sciamus quid entitatis habeat ipsa materia.

 

Certa aliquot stabiliuntur

 

2. Ut ergo ab his quae certa videntur incipiamus, primo indubitatum esse videtur materiam quae actu est sub forma et cum illa componit substantiam corpoream, habere aliquid entitatis realis et substantialis et rea­liter distinctae ab entitate formae. Tota haec assertio sumitur ex Aristotele, VIII Metaph., text. 3, et XII Metaph., text. 14, et II de Anima, text. 2, et aliis locis, in quibus divi­dit substantiam in materiam, formam et compositum. Quia vero materia non est sub­stantia completa, ideo I Phys., text. 66 et 69, ait materiam esse ens non ut hoc ali­quid sed ut subiectum, eiusque entitatem explicat per analogiam ad materiam artifi­cialium, et text. 79 et sequentibus ait pro­pius accedere ad rationem substantiae, et lib. II Phys., text. 10, materiam dicit quam­dam naturam. Similiter Plato in Timaeo, materiam sub ente constituit, eiusque naturam late et optime declarat; interdum tamen vocat materiam non ens; in quo reprehendi­tur ab Aristotele, quia esse non ens magis convenit privationi quam materiae. Sed est dissensio in voce tantum; appellatur enim non ens, sumpto ente per antonomasiam pro ente completo, quod est ens simpliciter; con­veniunt etiam in hac assertione omnes inter­pretes Aristotelis, Averroes, I Phys., text. 66, et de Substantia orbis, c. 1; Simplic., I Phys., text. 69; Philop., text. 60; Themis., text. 61; et D. Thomas, q. de Spirit. creatur., a. 1, ait materiam primam esse in genere substantiae; et ex aliis locis quae statim refe­ram, idem colligitur.

 

3. Et probantur breviter singulae partes. Prima quidem quia materia non est omnino nihil; alioqui nullum verum ac reale munus exerceret in natura, et dum res quae corrum­puntur in materiam resolvi dicuntur, in nihi­lum redigerentur, et dum ex materia produ­cuntur ex nihilo fierent, atque ita nihil ma­teria deserviret ad generationes et corrup­tiones, neque ad evitandam perpetuam re­rum creationem et annihilationem; est ergo materia aliquid rei; ergo maxime id habet cum est coniuncta formae et componit com­positum. Unde Aug., XII Confess., c. 7 et 8, ait materiam esse creatam a Deo, non quae sit nihil, sed prope nihil, nec nulla res, sed paene nulla res. Estque de fide certum, et infra etiam ratione probabitur, materiam esse creatam a Deo, ut constat ex I, q. 44, a. 2, et q. 46, a. 1, ad 3; quod autem creatur, aliquid entitatis realis accipit; alio­qui tam maneret infectum sicut antea.

 

4. Entitas primae materiae substantialis.– Secunda pars ex eo evidenter probatur quod materia prima essentialiter componit substan­tiam, VIII Metaph., text. 15, 16 et 36, et lib. IX, in fine, et infra latius tractabitur. Substantia autem non componitur nisi ex substantiis, saltem incompletas. Item substan­tia composita aliquid rei addit praeter for­mam, et illud non est accidens; est ergo aliquid substantiale. Denique materia prima, eo modo quo est ens non est in subiecto; nam hoc maxime repugnat illi, cum sit pri­mum subiectum.

 

5. Ultima pars etiam est clara, quia mate­ria est entitas realiter separabilis a qualibet forma particulari determinata, quod satis est ut a forma sit in re ipsa distincta; non di­stinguuntur autem solum modaliter; nam forma substantialis non est modus, sed res vera habens propriam entitatem; unde in­terdum naturaliter etiam conservari potest separata a materia, ut anima rationalis, et per potentiam absolutam quaelibet forma potest separata conservara. Distinguitur ergo materia a forma tamquam res a re. Et con­firmatur; nam compositio substantiae ex ma­teria et forma est realis et physica et non ex re et modo; ergo ex duabus rebus. Denique cum materia sit perpetua et ante for­mam, evidens est distingui realiter a forma, supponendo formam non esse tantum ali­quem modum sed verum actum et propriam entitatem, quod etiam est certum cum sit res perfectior quam materia, de quo infra latius dicetur. Soncinas vero, VII Metaph., q. 19, quamvis hanc partem veram esse con­cedat, addit tamen ponse aliquem defendere materiam non esse actu distinctam a forma, quia non habet esse distinctum. Sed, quid­quid sit de esse existentiae, de quo statim dicetur, nemo tamen negare potest quin se­cundum entitatem essentiae alia sit entitas materiae ab entitate formae, ut rationes fac­tae demonstrant.

 

Difficultatis punctus et quorumdam placitum

 

6. His ergo positis extra controversiam, difficultas huius quaestionis est an materia ex se habeat aliquam entitatem actualem. Potest autem illa particula ex se dicere ne­gationem vel causae formalis vel efficientis et in utroque sensu tractanda est quaestio, sed praesertim in priori. Nam de posteriori nulla est controversia inter philosophos ca­tholicos, licet nonnulli ethnici in eo errave­rint. In priori vero sensu multi existimant materiam ex se nullam entitatem actualem habere, sed omnino a forma. Quae sententia videtur esse D. Thomae, I, q. 44, a. 2, ad 3, ubi ait materiam ex se esse tantum in po­tentia et ideo non posse creari nisi sub forma; et idem significat q. 45, a. 4, et q. 66, a. 1, ubi ex eo principio concludit materiam non posse esse sine forma; idem q. 4 de Potent., a. 1, et Quodl. III, q. 1, et saepe alias; et ita opinantur thomistae, Caietan., In de Ente et Essent., e. 5, q. 8, et I, q. 76, a. 1; Ferrar., II cont. Gent., c. 66; Soncin., VII Metaph., q. 17; Iavel., q. 5; et idem tenet Durand., In II, dist. 12, q. 2, et In IV, dist. 44, q. 1. Fundamentum huius sententiae est, quia materia est pura potentia; ergo non potest ex se habere ali­quem actum; ergo neque entitatem actua­lem. Prima consequentia probatur, quia actus opponitur potentiae, et cum dicitur pura po­tentia, illud additum includit negationem omnis actus. Secunda etiam consequentia probatur quia actualis entitas est aliquis ac­tus; nam est ens actu. Antecedens vero est veluti commune axioma philosophorum omnium, sumiturque ex Aristot., I Phys., text. 69, ubi ait ita se habere materiam ex se ad res naturales sicut res naturales ex se ad artificiales, ad quas tantum sunt in potentia, et VII Metaph., c. 3, ait materiam per se neque quid, neque aliud huiusmodi esse. Et I de Gener., c. 3, dicit essentiam materiae consistere in ipso posse, et VIII Metaph., text. 3, et lib. XI, c. 2, et V Phys., text. 8, sentit materiam esse non ens actu, sed potentia tantum. Idem quoque docet Commentator eisdem locis, et ideo lib.de  Substantia orbis, in principio, et II Phys., com. 12, ait materiam substantiari per posse. In eadem sententia videtur fuisse Plato in Timaeo, idque probat ex eo quod receptivum debet esse expers eorum omnium quae reci­pere potest.

 

7. Deinde probatur ratione idem antece­dens, quia si materia non est pura potentia, ergo vel est composita ex potentia et actu vel est aliquis actus. Primum dici non potest, ut constat ex sectione praecedenti et quia alias daretur alia potentia prior ipsa materia. Rursus si est actus, vel actus informans vel actus subsistens. Non primum, ut per se notum est, alias esset actus alterius subiecti et consequenter daretur aliud subiectum prius materia, quod repugnat rationi materiae. Neque etiam dici potest secundum, primo, quia actus subsistens est perfectior actu in­formante: unde si ita sit subsistens ut in­formare non possit, semper est substantia completa, hac enim ratione angelicae sub­stantiae sunt perfectae et completae, quia sunt actus subsistentes; et qui ponunt substan­tiam caeli esse simplicem, dicunt esse completam quia est actus per se subsistens. De­nique Deus ipse, qui est perfectissimus actus, est actus subsistens et non informans; ergo signum est actum subsistentem ex sua ra­tione esse perfectiorem informante. At ma­teria prima est imperfectissima, atque adeo minus perfecta quam quaelibet forma sub­stantialis, quae est actus informans et non subsistens. Et confirmatur, nam omnis actus sive informans sive per se subsistens habet aliquam operationem, ut patet discurrendo per omnes huiusmodi actus; materia autem prima non habet propriam actionem; non ergo est actus sed pura potentia.

 

Quaestionis resolutio

 

8. Ut quaestioni respondeamus seclusa omni ambiguitate terminorum, distinguamus quaestionem de entitate essentiae et de enti­tate existentiae; nam est valde controversum quomodo haec duo distinguantur in creaturis habet aliquam essentiam realem, alioqui non esset ens reale; sed essentia materiae non constituitur intrinsece in suo esse essentiae per formam; ergo per seipsam habet suam qualemcumque entitatem essentiae. Minor probatur, quia forma non constituit intrin­sece aliquam naturam in suo esse essentiae nisi componendo illam per modum actus; forma autem non componit essentiam mate­riae, ut per se constat, quia materia essen­tialiter est entitas simplex, sicut et forma, et ex utraque consurgit compositum. Unde su­mitur secunda ratio; nam omnis entitas simplex necessario habet per seipsam intrin­sece, et non per aliam entitatem, suam es­sentiam, quia in hoc consistit ipsamet ratio entitatis seu essentiae simplicis; sed materia est essentia simplex; ergo. Tertio, materia essentialiter est entitas incompleta; ergo intrinsece non constituitur per formam. Patet consequentia quia si formam include­ret, nihil illi deesset ad rationem completas essentiae. Tandem ex ipsa ratione purae po­tentiae hoc ipsum colligitur; nam si materia et ideo certior est resolutio de una quam de altera. Rursus, cum inquiritur an ma­teria habeat ex se entitatem et non a forma, dupliciter intelligi potest illa negatio: uno modo, quod non habeat a forma intrinsece seu ut ab actu informante et dante esse materiae per suam intrinsecam informatio­nem; alio modo, quod nulla ratione habeat suum esse per formam seu per habitudinem ad formam aut per dependentiam ab illa.

 

9. Materia actualem essentiam distinctam a forma habet, at ab illa dependentem.­ Dico ergo primo: materia prima ex se et non intrinsece a forma habet suam entita­tem actualem essentiae, quamvis non habeat illam nisi cum intrinsece habitudine ad for­mam. Loquor in hac assertione de actuali esse essentiae, ut in nominibus et modo loquendi conveniam cum auctoribus contra­rias opinionis; quamquam in hoc sensu et quoad hanc partem, non video quomodo possit esse opinionum diversitas; nam ma­teria creata a Deo et in composito existens haberet suum esse essentiae intrinsece per formara, in suo essentiali conceptu includeret actum formae, non ut extrinsecum terminum seu additum, sed ut intrinsecum actum for­malem constituentem, atque ita non esset pura potentia.

 

10. Dices haec argumenta recte probare de esse essentiae potentiali, non vero actua­li. Respondetur, si sit sermo de esse in po­tentia obiectiva seu in virtute causae, et de esse in actu opposito huic potentiae sic non solum procedent rationes factae de esse po­tentiali sed maxime de actuali, quia sive materia existat per entitatem a se distinctam sive non, tamen certum est quod, cum actu est coniuncta formae, habet suam actualem essentiam de qua (quidquid sit de existen­tia) procedent omnia dicta, quod essentiali­ter est entitas simplex, actuabilis quidem per formara, non tamen includens in sua essentia intrinsece formam. Et ideo, conservata eadem numero entitate essentiae, potest abiicere unam formam et aliam acquirere; ergo per illam simplicem entitatem suam habet pro­priam perfectionem essentialem, distinctam ab illa quam forma confert; et similiter se­cundum illam habet actuale esse essentiae; nam omnis essentia includit aliquod esse, saltem essentiale. Si vero sit sermo de esse potentiali, ut dicitur a potentia receptiva et distinguitur ab actu actuante, sic verum est materiam solum dicere entitatem potentia­lem; tamen hoc non excludit quin in illa qualicumque essentia seipsa sit intrinsece constituta, et non per formam.

 

11. Quod vero materia non habet suam­met entitatem esssentiae sine transcendentali habitudine ad formam, probatur quia essen­tialiter est potentia, ut infra ostendetur, et patet ex definitione Aristotelis dicentis ma­teriam esse primum subiectum, etc.; omnis autem potentia dicit intrinsecam habitudinem ad suum actum; proprius autem actus ma­teriae est forma; habet ergo materia suam propriam essentiam per seipsam cum habitu­dine ad formam. Haec autem habitudo non est per se primo ad hanc vel illam formam sed ad formam absolute, et consequenter ad quamcumque formam generabilem, seu quae per generationem uniri possit, et ideo quamvis in materia varientur formae, non variatur essentialis ratio vel habitudo materiae. Quod etiam est clarum argumentum materiam non habere entitatem essentiae ab informatione formae.

 

12. Obiectio dissolvitur.– Sed obiiciunt aliqui: nam omne esse essentiae debet esse constitutum in aliqua certa specie; sed omnis species est per formam; ergo nullum esse essentiae potest esse plene constitutum nisi per formam. Unde D. Thomas, I, q. 44, a. 2, dicit materiam contrahi per formam ad determinatam speciem. Ad hoc in superiori­bus fere responsum est materiam rerum ge­nerabilium constitutam esse in ultima spe­cie materiae, in qua specie non constituitur per eam formam qua informatur; nam eam­dem semper habet sub quacumque forma. Cum autem dicitur formam esse quae dat speciem, intelligitur de specie completa et perfecta. Et eodem sensu intelligit D. Tho­mas materiam contrahi per formam ad de­terminatam speciem, ut aperte declarat se­quentibus verbis, dicens: Sicut substantia alicuius speciei per accidens illi adveniens contrahitur ad determinatum modum essen­di, ut homo contrahitur per album. Quod exemplum solum adducitur ad declarandum hanc determinationem materiae per formam non esse quoad intrinsecam essentiam ipsius materiae, sed quoad essentiam compositi, quae quodammodo accidit ipsi materiae se­cundum se, quatenus modus existendi mate­riae sub hac vel illa forma non est de essentia materiae sed variabilis in ipsa. Unde D. Tho­mas in illo eadem articulo aperte supponit materiam ex se habere aliquod esse praeter illud quod dat forma; inde enim concludit Deum esse causam materiae, quia est causa rerum non solum secundum quod sunt tales per formas accidentales vel substantiales, sed etiam secundum omne illud quod pertinet ad esse illarum quacumque modo. Et eadem I, q. 14, a. 11, ad 3, ait licet materia recedat a similitudine Dei secundum suam potentialitatem, tamen in quantum vel sic esse habet, similitudinem quamdam habere divini esse; et q. 3 de Verit., a. 5, ad 1, ait: licet materia prima sit informis, tamen inest el imitatio primae formae, quantumcumque enim debile esse habeat, illud tamen est imitatio primi entis.

 

13. Dico secundo: materia prima etiam habet in se et per se entitatem seu actuali­tatem existentiae distinctam ab existentia formae, quamvis illam habeat dependenter a forma. Priorem partem tenet Henric., Quodl. I, q. 10, et Quodl. IV, q. 16; Scot., In II, dist. 12, q. 1 et 2, et ibid. Gregor., q. 1; Ga­briel et alii, ibid. Fundamentum huius con­clusionis, supposita praecedenti, est quia esse existentiae nullam rem vel modum realem addit supra entitatem essentiae, ut actualem et extra causas positam, quia hoc ipso quod entitas concipitur actualis extra causas, con­cipitur existens. Quod principium infra, disp. XXXIV, ex professo probandum est. Ex illo autem evidenter sequitur materiam sicut ha­bet entitatem essentiae actualem distinctam a forma, ita habere suum proprium esse exis­tentiae, quod retinet sub quacumque forma. Unde confirmatur: nam materia eamdem numero entitatem actualem habet sub for­ma geniti quam habet sub forma corrupti; ergo etiam habet idem numero esse quo constituitur in tali entitate actuali. Illud au­tem esse est existentiae, ut dicto loco pro­batur. Confirmatur secundo, nam materia ut praesupponitur formae et est subiectum generationis, non est omnino nihil, alias generatio fieret ex nihilo; est ergo aliqua en­titas creata; ergo entitas actualis et exis­tens, quia creatio non nisi ad actualem en­titatem et existentem terminatur. Nec sub­iectum reale esse potest, nisi sit in rerum natura existens. Demum talis est existentia rei qualis essentia actualis; sicut ergo essen­tia substantiae corporeae componitur ex par­tialibus essentiis materiae et formae, ita etiam integra existentia eiusdem substantiae com­ponitur ex partialibus existentiis materiae et formae. Quod in citato loco latius proban­dum est; sequitur enim manifeste ex dicto principio, quod existentia et essentia actualis non re, sed ratione distinguuntur; ergo materia, ut est actualis entitas realiter distinc­ta a forma, in sua entitate includit propriam partialem existentiam, in re etiam distinctam ab existentia partiali formae.

 

14. Quod autem haec existentia materiae pendeat aliquo modo a forma et ab informa­tione eius, videntur negare Scot., Henric. et  Gregor., locis supra citatis; contraria vero sententia, quam in secunda parte assertionis posuimus, communiter recepta est, quia ma­teria, quamvis propriam existentiam habeat, illa tamen adeo imperfecta est ut sine formae adminiculo naturaliter esse non possit; et haec vocatur in praesenti dependentia ma­teriae a forma. Qualis autem sit hic modus dependentiae declarari commode non potest nisi prius explicemus causalitatem formae; et ibidem etiam tractabimus an sit tanta dependentia materiae a forma, ut sine illa nullo modo esse possit.

 

15. Dico tertio: materia non habet ex se actualem entitatem vel existentiam sine causa efficienti, sed oportet ut ab alio, sci­licet a Deo, hoc esse recipiat. Haec assertio secundum fidem certissima est; secundum philosophiam vero non omnes admittunt esse demonstrabilem. Unde ex sententia Plato­nis materia ad omnem actionem etiam Dei supponitur et ideo infecta esse censetur, ut referunt ex Patribus Iustin., in orat.  Paraen. ad  Gent.; et Ambros., lib. I Hexam., c. 1; et Athanas., lib.de  Incarnat. Verbi, in initio; et ex philosophis Plutarch., lib. I de Placitis; Philopon., I Phys., text. 6; et Themist., text. 32. De sententia vero Aris­totelis dubia res est, quam tractabimus infra agentes de causa efficienti. Sufficienter su­tem demonstratur assertio posita ex eo quod tantum esse potest unum ens per essentiam et ab intrinseco necessarium, ut ostendemus infra demonstrando esse Deum; illud su­tem ens non potest esse materia prima, nisi incidamus in eorum errorem qui dixerunt materiam primam esse Deum, quem merito stultissimum appellat D. Thomas, I, q. 3, a. 8, et I cont. Gent., c. 17; nullum est enim ens substantiale magis distans a Deo quam materia prima, nec quidquam magis Deo repugnat quam illud munus propter quod ponitur materia, quod est recipere et esse potentiam passivam, actuari ac perfici; ergo materia non est ens per se necessarium ac per essentiam; ergo non est ex se actua­lis entitas, donec ab alio fiat et existentiam recipiat. Et confirmatur, nam esse ens actu ex se et vi solius essentiae propriae est mag­na perfectio, quam entia finita perfectissima ut sunt caeli et angeli non habent; immo illa sola est indicium infinitae perfectionis; cum igitur materia imperfecta sit, non potest haec perfectio ei convenire; sed haec omnia latius tractanda sunt inferius locis citatis.

 

Corollaria ex superiori doctrina

 

16. Primum.– Ex hoc conclusione se­quitur primo materiam factam esse per crea­tionem nec potuisse aliter fieri, et hoc sensu accipi debere quod Aristoteles eam vocet in­generabilem, I Phys., c. 9; nam si intelligat materiam esse omnino infactibilem, omnino errat, ut ostendimus; debet ergo intelligi quod tali modo, scilicet, per generationem, producibilis non sit. Quod est evidens, quia materia, cum sit primum subiectum, non potest ex subiecto produci, alias supponeret aliud subiectum. prius, quod repugnat; ergo non potest per generationem fieri; illud enim per generationem fit quod ex praesupposito subiecto fit; relinquitur ergo, ut solum pos­sit per creationem effici, quia solum potest fieri ex nihilo. Dices: hoc repugnat axioma­ti recepto ab omnibus philosophis: Ex ni­hilo nihil fit. Respondeo hoc solum esse ve­rum respectu agentium naturalium, quae sunt finita et solum habent vim agendi per for­mam; non vero respectu Dei, qui est infi­nitae virtutis et summae actualitatis et pri­mum ac per se ens, quod est causa prima totius entis participati in quantum tale est. Recte vero inde concluditur solum Deum esse posse effectorem materiae primae, quia proprium eius est creare, ut infra ostendetur.

 

17. Secundum. Secundo infertur ex dictis materiae entitatem esse incorruptibi­lem, quod potest ratione superius facta pro­portionaliter demonstrari; nam, quod potest corrumpi potest resolvi in materiam praeia­centem; materia autem non potest resolvi in priorem materiam. Unde corrumpi, si proprie sumatur, solum competit composito ex materia et forma, quarum unio sit disso­lubilis. Si vero extendatur ad ea quae con­corrumpuntur (ut ita dicam), sic etiam pot­est convenire formae quae a materia pen­det in suo ese, quia ita destruitur ut saltem maneat subiectum eius; si autem subiectum etiam primum destrueretur non esset cor­ruptio, sed annihilatio. Dices hac ratione recte probari materiam non esse corruptibi­lem in dicta proprietate, non vero quod ad corruptionem compositi non possit omni­no destrui seu amittere esse; videtur autem hoc modo posse corrumpi seu destrui; nam agens naturale saepe est potens ad expellen­dam unas formam et non ad introducendam aliam; ergo hoc modo est potens ad destru­endam materiam, cum non possit sine forma conservara. Respondeo nunquam posse for­mam expelli a materia naturaliter nisi per introductionem alterius, sive haec introduc­tio fiat ab agente proximo principaliter, sive instrumentaliter tantum seu dispositive; at­que hunc modum generationis et corruptio­nis postulat ipse naturalis ordo rerum. Quae omnia in sequentibus ex professo declaran­da sunt. Inde vero fit non posse materiam naturaliter corrumpi aut destrui secundum esse proprium, sed solum secundum unio­nem ad hanc vel illam formam vel secun­dum privationem alicuius formae, ut Aristo­teles dixit loco citato; Deus autem per suam potentiam posset materiam destruere, non corrumpendo, sed annihilando, suspendendo influxum quo illam conservat, et concursum quo in illa formam introducit; hoc autem so­lum est per potentiam extrinsecam Dei; unde non impedit quominus materia de se perpetua et incorruptibilis sit.

 

SECTIO V

 

UTRUM MATERIA SIT PURA POTENTIA, ET QUO SENSU ID ACCIPIENDUM SIT

 

1. Solutio argumentorum quae contra nostram sententiam in praecedenti sectione posita sunt, ex resolutione praesentis quaes­tionis pendet; non est enim nobis negandum quin materia sit pura potentia, cum in ea assertione philosophi omnes convenire vi­deantur; sed verus sensus illius locutionis explicandus.

 

Variae opiniones

 

2. Discipuli ergo D. Thomae commu­niter interpretantur materiam dici puram potentiam quia neque ex se neque in se habet ullam existentiam nisi per formam. At vero Scotus, Henricus et alii supra citati distinguunt duplicem actum, formalem, sci­licet, et entitativum, et materiam docent ex se habere actum entitativum, non tamen formalem, et consequenter aiunt materiam vocari puram potentiam in ordine ad actum formalem, non vero in ordine ad actum entitativum.

 

3. Quidam autem moderni auctores, cum in re ab Scoto non dissentiant, modum tamen loquendi non probant; fatentur enim illi materiam habere propriam existentiam, distinctam ab existentia formae, et conse­quenter docent materiam actu esse extra nihil; negant tamen dicendam esse actum entitativum, tum propter rationem superius factam, quod neque est actus informans nec subsistens; tum etiam quia licet materia habeat actum existentiae sibi proprium, non tamen est sua existentia, quia in omni crea­tura existentia distinguitur saltem ex natura rei ab essentia.

 

4. Verumtamen si res quam illi auctores docent, non displicet, non video cur modus loquendi displicere possit, quia neque Aris­toteli talis loquendi modus repugnat, ut ostendemus, neque a communi et recepto usu terminorum discrepat. Nam quot modis di­citur potentia, tot potest dici et actus; dici­tur autem res esse in potentia, vel passiva quia potest recipere actum, vel activa quia potest efficere, vel obiectiva seu logica quia, quamvis non sit, illi non repugnat esse; sic ergo res dici potest esse actus seu in actu, vel respectu potentiae receptivae vel potentiae obiectivae, omissa pro nunc potentia activa quae nihil ad praesens refert. Materia ergo prima, quamvis sit pura potentia receptiva atque ita in sua essentia nullum includat actum formalem, quod significatur per illam particulam pura, nihilominus postquam crea­ta est, non potest dici esse in pura potentia obiectiva; ergo hac ratione recte dicitur esse vel habere actum entitativum.

 

5. Neque quidquam ad hoc refert. quod sit vel non sit sua existentia. Primo quidem, quia cum materia dicitur pura potentia non solum negatur quod sit actus, sed etiam quod constet ex actu et potentia; si autem materia habet propriam existentiam, licet demus non esse suam existentiam, negare tamen non possumus quin constet ex sua essentia et existentia; ergo includit actum; nam exis­tentia actualis actus est essentiae secundum omnes et maxime in illa opinione; ergo non potest materia dici pura potentia in ordine ad actum entitativum. Deinde iuxta illam sententiam non dividitur sufficienter actus in formalem et subsistentem; nam, praeter eos datur actus existentiae qu non est subsistens cum in essentia recipiatur, nec est formalis proprie cum non sit forma, sed dici potest actus terminativus essentiae; ergo, cum materia prout in re distinguitur a for­ma includat hunc actum, non potest dici pura potentia in ordine ad actum entitati­vum. Praeterea, iuxta illam sententiam de distinctione reali vel ex natura rei existen­tiae ab essentia actuali, negari non potest quin essentia actualis ut condistinguitur ab existentia, habeat aliquam actualitatem quam non habet essentia concepta in sola potentia obiectiva; ergo essentia ipsa actualis, esto non sit sua existentia est aliquis actus enti­tativus, id est aliquid aliud praeter puram potentiam obiectivam; immo, nisi ita concipiatur essentia actualis, non potest intelligi illa opinio quae distinguit illam ab existen­tia, tamquam rem a re vel a modo reali.

 

6. Quicquid ergo opinemur de distinc­tione essentiae et existentiae, certe materia ut est in re distincta a forma est aliquis ac­tus entitativus, tamen diverso modo; nam qui non distinguunt existentiam ab essentia ex natura rei sed tantum ratione, dicent ma­teriam ut est entitas actualis esse suammet existentiam et actualem essentiam, quae in re idem sunt. Et quia iuxta hanc opinionem, actus entitativus rei nihil aliud est quam existentia vel actualis entitas eius, ideo recte concluditur materiam esse aliquem actum entitativum. Iuxta aliam vero sententiam distinguentem ex natura rei existentiam ab essentia actuali, et nihilominus admittentem materiam primam habere suam propriam existentiam quam retinet sub quacumque forma, dicendum est materiam praeter actum formae et esse suam essentiam actualem et habere praeterea proprium actum existentiae. Qui vero ita ponunt distinctionem realem inter essentiam et existentiam ut negent ma­teriam habere propriam existentiam praeter existentiam quam affert forma, consequen­ter dicent materiam esse puram potentiam in ordine ad actum, tam formalem quam entitativum seu existentiae; non tamen possunt negare quin sit aliqua entitas actualis in esse essentiae. Quamvis, quia ipsi sentiunt actua­litatem essentiae omnino pendere ab existen­tia distincta, ea ratione dicere possint mate­riam, etsi in re habeat entitatem essentiae, tamen illam esse ita potentialem ut non sit capax existentiae nisi mediante forma; atque hoc sensu possunt illam vocare puram po­tentiam, etiam in ordine ad actum entita­tivum.

 

7. Materia in re existens per se est actus entitativus.– Cum igitur nos opinemur ha­bere materiam suam partialem existentiam et existentiam non distingui a parte rei ab actuali essentia sed tantum modo concipiendi nostro, verissimum etiam censemus materiam ut in re est actualis entitas, esse etiam in re aliquem actum entitativum, et secun­dum rationem seu modo nostro concipiendi componi ex esse et essentia tamquam ex actu terminante et potentia quasi obiectiva. Et utrumque constat satis ex proxime dictis contra superiorem sententiam. Loquor au­tem semper de materia ut est actualis enti­tas, quia si concipiatur secundum id tantum quod ex se habet seclusa omni efficientia, sic nullam habet actualitatem in se, sed tantum est in virtute causae et ex se solum habet non repugnantiam essendi; verumtamen hoc non est proprium materiae; nam etiam forma, immo et omnis creatura secundum se spectata, est hoc modo in pura potentia; oportet ergo loqui de materia ut est actualis entitas, vel, quod idem est, quatenus se­cundum se habet proprium actum existendi distinctum ab actu formae.

 

8. Ut autem solvantur difficultates tactae superiori sectione et explicetur modus 1o­quendi philosophorum et omnis ambiguitas terminorum auferatur, adverto nomen actus multipliciter sumi posse; nam interdum ab­solute, interdum respective dicitur; aliquan­do enim dicitur actus quia actuat aliquid, quomodo forma est actus materiae. Et hunc voco actum respectivum, quia est actus al­terius. Aliquando vero dicitur actus, quia in se est actuale quid et non potentiale, quamvis nihil aliud actuet, quo modo Deus dicitur actus, et hunc voco actum absolute dictum. Rursus uterque istorum actuum subdistingui potest; nam actus actuans alius est physicus et formalis, ut est forma physi­ca; alius vero est actus metaphysicus, qui est multiplex; alius enim est actus essen­tiae, ut differentia; alius existentiae, ut exis­tentia, et addi etiam potest actus seu modus subsistentiae. Actus vero absolute dictus, alius est actus simpliciter, alius secundum quid. Prior est ille actus, qui in genere entis sim­pliciter seu substantiae ita est completus ut nec constituatur per actum physicum a se distinctum, neque per illum actuetur, aut illo indigeat ad existendum. Vel aliter explicari potest illud ens dici actum simpli­citer quod ex vi suae actualitatis solius in­cludit perfectionem formalem quam alia en­tia composita habere solent per substantialem actum informantem. Unde, licet huiusmodi actus absolutus non sit actus actuans vel informans, dici tamen potest esse actus for­malis eminenti modo, id est, per se habens complementum illud perfectionis quod per actum informantem conferri solet his enti­bus quae per compositionem complentur. Actus autem secundum quid dicetur ens illud quod habet aliquam actualitatem, in quantum actu est extra nihil; illam tamen habet incompletam et imperfectam, quia non est ita sufficiens quin indigeat alio actu, tum ut compleatur in ratione entis simpliciter, tum etiam ut existat.

 

Quaestionis resolutio

 

9. Materia non excludit omnem actum.– Dicendum est ergo primo materiam non vocari puram potentiam respectu omnis ac­tus metaphysici, id est, quia nullum actum metaphysicum includat; hoc enim verum esse non potest. Primo, quia materia prima in suo conceptu essentiali potest intelligi ex genere et differentia composita; ut, verbi gratia, si materia caeli et horum inferiorum distinguuntur specie, haec materia generabi­lium de qua nunc agimus constat genere ma­teriae communi et propria differentia, quae sumi potest ex ordine ad formam entis gene­rabilis; habet ergo haec materia suum ac­tum formalem metaphysicum, quo in sua essentia constituitur. Et confirmatur, nam materia natura sua aliquam perfectionem et bonitatem transcendentalem habet, ut etiam docuit D. Thom., III cont. Gent., c. 20. Certum est enim compositum ex materia et forma perfectius quid esse quam sit sola forma; ergo aliquid perfectionis habet ma­teria, quam addit composito. Item ipsa ma­teria est appetibilis et conveniens non tan­tum ut medium sed per se, quia ratione suae perfectionis est conveniens huic for­mae vel composito; ergo habet materia ex natura sua aliquam propriam perfectionem; sed non potest intelligi perfectio sine actua­litate aliqua, saltem transcendentali. Praeterea habet materia actum existentiae pro­prium, ut ostensum est. Tandem habet ac­tum subsistentiae partialem et proportiona­tum; filo enim omnino indiget ut possit esse primum subiectum; primum enim sub­iectum substat omnibus; prius autem est in se subsistere quam substare aliis. De qua re dicemus puura infra tractando de subsistentia. Igitur non potest materia prima ita esse pura potentia ut excludat omnem actum metaphysicum actuantem.

 

10. Quem actum admittat materia.—Dico secundo: materia non est ita pura potentia quin sit aliquis actus entitativus secundum quid. Haec assertio satis declarata est et probata ex dictis circa opinionem Scoti. Et ex ratione primi subiecti suffi­cienter colligitur; nam in primo subiecto necessaria est realis potentia passiva vel po­tius ipsummet essentialiter est potentia pas­siva; non potest autem intelligi potentia passiva realis sine aliqua actualitate entita­tiva. Qualiter enim potest intelligi quod aliquid sit vere realiter receptivum alterius, nisi in se aliquid sit? Unde recte Commen­tator, III de Caelo, com. 29, ait omnem potentialitatem passivam in aliqua actualitate fundari. Et D. Thomas, I, q. 45, a. 1, ad 1, ait materiam non dici ens in potentia, eo modo quo dicitur esse in potentia ens possi­bile ex sola non repugnantia terminorum; supponit ergo esse aliquod ens actu fundans realem potentiam passivam vel quod potius sit realis potentia passiva in genere substan­tiae.

 

11. Materia qualiter pura potentia.— Di­co tertio: materia dicitur esse pura potentia respectu actus informantis seu actuantis et respectu actus absolute et simpliciter dicti. Declaratur, nam imprimis materia non est actus actuans, neque informans, ut per se constat ex ratione primi subiecti. Deinde in suo intrinseco conceptu et essentiali non in­cludit actum physicum informantem; osten­dimus enim esse entitatem simplicem, quod etiam ex ratione primi subiecti colligitur. Praeterea materia talis est entitas ut per se sola sufficiens non sit ad existendum sine substantiali actu ipsam perficiente et ac precisa et actuante; unde ex vi suae praecisae entitatis nullum formalem actum includit formaliter aut eminenter et ideo non est actus absolu­te simpliciter. Denique, quidquid est enti­tatis in materia prima, totum est ad exer­cendum munus potentiae receptivae formae eubstantialis; ad hoc enim est primario ac per se instituta et ideo, ut supra diceba­mus, in sua essentiali ratione includit tran­scendentalem habitudinem ad formam. Ex his ergo constat merito dici puram poten­tiam in genere substantiae optimeque prae­dicto modo explicari; nam cum materia sit entitas simplex et tota ipsa sit potentia re­ceptiva, optime appellatur pura potentia. Sicut autem dici solet dictionem exclusivam non excludere concomitantiam, ita illa dictio pura non excludit entitatem et actualitatem secundum quid necessariam ad rationem po­tentiae realis, sed excludit imprimis omne aliud munus praeterquam potentiae passivae, et deinde excludit rationem actus completi, seu simpliciter et absolute dicti, et (quod in idem redit) excludit omnem actum formalem, tam proprie informantem quam simpliciter constituentem actum perfectum et comple­tum.

 

12. Esse potentiam et esse in potentia in quo differant. Differunt esse actum et esse in actu.– Est autem propter usum verborum considerandum aliud in rigore sig­nificari cum dicitur materia pura potentia, aliud si dicatur esse in pura potentia. Pri­mum enim simpliciter verum est et habet legitimum sensum expositum; secundum vero, ut minimum, est ambiguam; nam esse in pura potentia in rigore significat pri­vationem actualis existentiae; unde solum dicitur de eo quod actu nihil est, esse ta­men potest, quod dici non potest de ma­teria postquam creata vel concreata est. Nam, licet sit prope nihil, non tamen nihil, sed vera res, ut supra cum Augustino dice­bamus. Et simili modo distinguere possu­mus has locutiones esse in actu, vel esse actum; materiam enim esse in actu simplici­ter verum est, quia hoc nihil aliud significat quam materiam esse in rerum natura et existere, quod verum est; sicut est verum materiam esse creatam, recipere formam et componere compositum, quae omnia inclu­dunt existere; materiam vero esse actum, ut minimum est ambiguum; nam absolute significare videtur esse actum actuantem aut certe esse actum simpliciter; et ideo abso­lute id admittendum non est, sed cum ali­quo addito diminuente, scilicet, esse actum entitativum imperfectum et secundum quid.

 

13. Explicado praemissa de potentia ma­teriae Aristoteli consentanea. Quod autem haec explicatio materiae in ratione purae potentiae sit consentanea dictis Aristotelis et aliorum philosophorum, patet. Nam I Phys., text. 69, comparans materiam primam ad materiam artefactorum, dicit ita se ha­bere ad formam et essentiam simpliciter sicut lignum ad statuam vel formam statuae. Unde concludit materiam esse quid informe; per haec autem et similia dicta solum exclu­ditur a materia omnis actus formalis et com­pletus, non vero actus entitativus, incom­pletus, et quasi inchoatus, sine quo realis potentia receptiva esse non potest. Deinde id constat ex definitione materiae quam tradit I Phys., c. 9, text. 82, dicens mate­riam esse primum subiectum, ex quo per se fit aliquid cum insit. Dicitur enim ma­teria inesse rei genitae, quia per suam enti­tatem manet in re genita, per se componendo illam, et secundum eam entitatem ait Aristoteles ibidem materiam esse priorem re genita, et esse ingenerabilem et incorrup­tibilem. Ac tandem ait materiam per se esse ens, per accidens autem non ens ratione pri­vationis; non ergo excludit a materia omnem actualitatem entitativam, sed formalem, ad quam est in potentia. Denique VII Metaph., et aliis locis, cum ait materiam non esse quantum, neque quale, neque hoc aliquid, solum excludit ab entitate materiae compositionem ex actu informante et omnem actum formalem. Neque ad munus et officium ma­teriae revera aliud necessarium est, ut patet ex illa ratione; quam affert etiam Plato in Timaeo, et ex illo Aristotelis, III de Caelo, c. 8, scilicet, quia hoc receptivum est aliorum oportet non habere actu ea quorum est susceptidum, sed potentia tantum; materia autem est susceptiva actus formalis et esse completi; ergo respectu horum dicitur esse pura potentia, non respectu propriae enti­tatis. Praeterea in eodem sensu dixit Ave­rroes materiam substantiari per posse, quia talis substantia est ut tota sit ordinata ad recipiendum et ideo essentialiter sit incom­pleta et potentialis. Et eodem modo declarat potentialitatem materiae D. Thom., q. de Spiritualibus creat., a. 1, citans Augustinum, lib. I Genesis ad litteram, c. 14 et 15.

 

Solvuntur argumenta ex praecedenti sectione relicta

 

14. Materia metaphysice composita ex actu et potentia, non physice.— Per haec ergo satis responsum est ad omnia testimo­nia quae in praecedenti sectione contra nos­tram sententiam afferebantur. Immo et ra­ciones etiam fere solutae sunt; probant enim optime materiam esse puram potentiam, non tatuen in alio sensu ab eo quem nos explicuimus, quod patebit clarius respondendo in forma ad rationem ibi factam. Cum enim dicitur materiam non esse compositam ex actu et potentia, id verum esse concedimus de proprio actu et potentia physicis, me­taphysice vero concedi debet materiam com­poni ex actu et potentia sibi proportionatis, id est, ex genere et differentia, essentia et existentia, natura et subsistentia incompletis. Cum vero infertur quod daretur potentia prior materia, respondetur de physica poten­tia id esse inconveniens et plane repugnans, non tamen sequi ex dictis, cum non dicamus materiam esse compositam ex potentia et actu physico. Si vero sit sermo de potentia metaphysica, sic verum est materiam in communi concipi ut priorem quam hanc speciem materiae, et essentiam materiae ut priorem sua existentia, non quatenus est ens actu sed absolute, et similiter naturam ma­teriae in aliquo genere esse priorem sua subsistentia partiali. Nec tamen in rigore sequitur dari in re ipsa aliquam potentiam priorem materia, sed in ipsa materia dari unam rationem priorem alia; semper tamen in illa ratione quae ut prior concipitur, includitur ipsa potentia materiae vel in confuso ut in conceptu materiae in communi, vel ut possibiliis ut in praeciso conceptu essentiae materiae, vel per modum partialis naturae tantum, praeciso partiali modo subsistendi.

 

15. An manis actus alicuius operationis principium.— Ad alteram vero partem qua probatur materiam millo modo esse actum, concedimus non esse actum actuantem seu informantem neque etiam esse actum simpli­citer in se consummatum et perfectum. Quod ad summum ostendunt rationes quibus ibi probatur materiam non esse actum subsisten­tem; non tamen probatur non esse actum in­completum et entitativum. Unde in hoc sen­su nego partialem entitatem seu actum subsi­stentem esse perfectiorem quolibet actu in­formante, quia illamet partialis entitas minus participat de ratione actus quam actus in­formans. Deinde nego non posse dari actum subsistentem incompletum; nam ipsamet essentia materiae subsistens est propria sub­sistentia partiali, et cum illo addito potest appellari actus secundum quid, id est, se­cundum suam entitatem, qua separatur a nihilo et ab ente possibili. Reliqua vero omnia quae ibi adducuntur, procedunt de actu complete subsistente et includente actum formalem per simplicem modum et excellen­tiorem. Et in eodem sensu est verum quod in quadam confirmatione ibidem subditur, omnem actum esse principium alicuius ope­rationis; est enim id verum de actu formali, sive informante sive complete subsistente; non tamen oportet ut sit in universum verum de omni actu partiali et entitativo, quia non est necesse omnem entitatem esse principium alicuius operationis proprie et in genere cau­sae efficientis; nam potest ad aliud genus causae exercendum institui et ita entitas ma­teriae est ad recipiendum, non ad agendum.

 

Obiectiones contra superiorem resolutionem

 

16. Sed adhuc supersunt solvendae non­nullae aliae obiectiones quae contra ultimam assertionem huius sectionis fieri solent. Pri­ma, nihil habet actualitatem nisi in quantum est, et ideo ipsum esse est actualitas omnium rerum, ut ait D. Thomas, I, q. 4, a. 1, ad 3; sed materia non habet esse nisi per for­mam, ut ait Avicenna, lib. II suae Metaph., c. 2; et Boetius, lib. de Unitate et uno, ait omne esse in rebus creatis esse a forma; ergo. Secunda, quia alias ex materia et for­ma non fieret per se unum, quia ex duobus entibus in actu non fit unum per se; ideo enim ex subiecto et accidente non fit per se unum quia aliud est esse subiecti, aliud accidentis. Tertia: materia physice est omnino simplex; ergo vel tota est actus, vel tota potentia, quia simplex entitas non potest constare ex actu et potentia physicis. Sed non potest dici quod tota sit actus, cum sit essen­tialiter potentia; ergo est omnino potentia nihil includens actus. Quarta, quia purus ac­tus ita est actus ut nihil habeat admixtum potentialitatis seu potentiae receptivae; ergo e contrario pura potentia ita est potentia ut nihil habeat actualitatis admixtum; nam oppositorum eadem est ratio; et quia pura potentia debet summe distare a puro actu; non distaret autem summe, si aliquid actua­litatis includeret. Quinta, quia si materia aliquid est actu, ergo vel substantia vel acci­dens; non secundum, ut per se constat; ne­que etiam primum, quia est potentia ad substantiam; quod autem est potentia ad aliquid, non est actu iiludmet, nam haec duo repugnant. Ultima, quia alias posset ma­teria cognosci per se et directe ac propria cognitione, quod videntur philosophi com­muniter negare cum Aristotele et Platone lo­cis citatis.

 

17. Omne esse qualiter sit a forma.Prima et secunda obiectio ex professo trac­tandae sunt infra, in disputatione de.essen­tia et esse creaturarum: nunc breviter prin­cipium illud: Omne esse est a forma duobus modis exponi potest. Primo de esse spe­cifico et completo. Secundo, quod omne esse est a forma vel intrinsece dante et com­ponente illud, vel saltero terminante aliquo modo dependentiam eius et hoc modo ipsum esse materiae potest dici esse a forma qua­tenus ab fila pendet, ut dictum est. Aliud vero axioma: Ex duobus entibus in actu non fit unum per se, non potest intelligi de qui­buscumque entitatibus actualibus; nam po­tius impossibile est ens per se ac comple­tum actu componi nisi ex entibus actuali­bus incompletis; nam quod nihil est, ut saepe diximus non potest realiter com­ponere et praesertim ens per se unum. De­bet ergo intelligi de entibus in actu comple­tis in suis generibus; fila enim nec per se ordinantur, nec recte cohaerent ad com­ponendum unum per se. Non dicimus au­tem materiam esse hoc modo ens actu, sed potius dicimus esse veluti quamdam inchoa­tionem entis, quae naturaliter inclinatur et per se coniungitur formae ut complenti in­tegrum ens, ut latius postea explicabimus.

 

18. Ad tertium respondetur materiam to­tam esse potentiam et totam esse actum qua­lem nos explicuimus, non per compositio­rem actus cum potentia, sed per identitatem et (ut ita dicam) per intimam et transcendentalem inclusionem; non enim omnis po­tentia opponitur omni actui, sed cum proportione; potentia igitur receptiva non op­ponitur actui entitativo incompleto, sed po­tius illum essentialiter includit.

 

19. Pura potentia quomodo aequiparetur actui puro. Ad quartum dicitur primo, sicut purus actus nullam includit potentiam receptivam alterius actus, ita puram poten­tiam nullum includere actum actuantem aliud, et quoad hoc tenet proportio, non vero quoad actum entitativum. Unde si de hoc sit sermo, negatur consequentia, quia involvit repugnantiam quod sit potentia realis receptiva, quantumvis pura, quin intime includat actualitatem entis. E contrario vero non repugnat ita includere actualitatem entis ut nullam potentialitatem involvat. Potentia­litas enim dicit imperfectionem; non repugnat autem dari perfectionem ita puram ut omnem imperfectionem excludat; repug­nat vero dari imperfectionem realem puram sine ulla perfectione; nam potius esset nihil et pura negatio omnis perfectionis. Unde, sicut theologi dicunt dari summum bonum quod nihil mali includat, non tamen dari summum malum quod tale sit ut nullam bonitatem habeat vel in ea fundetur, ita, licet detur actus purus qui omnem exclu­dat potentiam, non tamen potest dari pura potentia quae omnem excludat actualitatem, etiam entitativam et incompletam. Quod au­tem obiiciebatur de summa distantia inter puram potentiam et purum actum, primo expediri potest negando esse de ratione purae potentiae ut summe distet a puro actu; nam materia caeli est pura potentia et tamen non summe distat a puro actu; plus enim distat materia horum inferiorum, cum sit imperfectior, et incertum adhuc est an possit fieri alia materia minus perfecta quam haec inferior, et consequenter magis distans a perfectione Dei. Accidentia item ma­gis distant a perfectione divina quam ma­teria prima. Distingui item potest duplex distantia: una dici potest negativa, qualis est inter ens et nihil; alia positiva ex parte utriusque extremi. Non est ergo de ratione purae potentiae ut distet a Deo priori modo sed posteriori; et ideo, quamvis admittamus puram potentiam summe distare a puro actu, non sequitur debere puram potentiam nullam includere actualitatem, quia illa di­stantia non est summa comparata ad nega­tivam, sed inter positivas; et ideo requirit aliquam convenientiam inter extrema in en­titate, esto fila convenientia minima sit.

 

20. Ad quintam respondetur, materiam esse substantiam, ut expresse docet Aristot., VIII Metaph., a principio et saepe alias. Unde materia non est potentia ad totam la­titudinem substantiae, sed ad formam et ad esse compositi; ad substantialem autem en­titatem materiae non est in potentia, sed actu est talis entitas. Repugnat enim dari poten­tiam realem et receptivam respectu totius generis et latitudinis substantiae, ut comple­tam et incompletam comprehendit, quia substantia prior est accidente, et ideo talis potentia, cum sit primum subiectum, non potest esse accidens sed substantia; neque etiam potest esse in potentia ad seipsam; ergo nec potest esse in potentia ad totam latitudinem substantiae. In quo est magna differentia inter formam substantialem et accidentalem, nam accidentalis supponit ens nobilioris generis, scilicet substantiam, et ideo fieri potest ut subiectum vel potentia ad accidens non sit accidens ullo modo, id est, neque completum neque incompletum; forma vero substantialis non supponit ens nobilioris generis, et ideo potentia ad talem formara non potest non esse aliqualis sub­stantia, saltem incompleta.

 

SECTIO VI

 

QUOMODO POSSIT MATERIA COGNOSCI

 

1. Materia ex se directam cognitionem terminare potest. Materiae ideam Deus ha­bet. Ultima obiectio postulat ut de co­gnitione seu cognoscibilitate materiae pauca dicamus. De qua multa dicuntur ab auctori­bus; breviter tamen dicendum est aliud esse loqui absolute de cognitione materiae secundum se, aliud vero de modo quo a nobis cognosci potest. Priori consideratione concedo materiam posse cognosci directa et propria cognitione; sic enim et a Deo et ab angelis cognoscitur per propriam speciem vel con­ceptum. Quamquam enim theologi disputent an Deus habeat propriam ideam materiae et quidam negare videantur cum Platone in Timaeo, tamen revera id negare non pos­sunt, nisi fortasse quoad modum loquendi. Plato enim negavit materiam esse creatam a Deo, et ideo mirum non est quod Deo ne­garit ideam materiae, quamvis verisimile non sit negasse Deo propriam cognitionem, saltem speculativam, materiae. Cum autem secundum veram doctrinam Deus sit materiae creator, non potest omnino carere idea materiae, cum omnia per intellectum et voluntatem opere­tur. Solet autem fila idea dici non esse pro­pria, id est, adaequata ipsi materiae, quia Deus non habet aliam ideam totius et par­tium. sed per ideam compositi repraesentat materiam, ut ait Div. Thom., I, q. 15, a. 3, ad 3. Hoc tamen non impedit quominus exacte, directe, et prout in se est materiam repraesentet; unde Caietanus ibi speculati­vam rationem materiae admittit, quamvis non ideam. Albert. vero, In I, dist. 35, a. 10, non dubitavit etiam ideam materiae conce­dere. Simile modo angelus dici potest co­gnoscere materiam directe et per propriam speciem, non quia illa species nihil aliud repraesentet, fortasse enim eadem species, quae totum compositum repraesentat, est principium cognoscendi materiam, sed quia talis species repraesentat materiam secundum propriam rationem eius et directe et absque ulla metaphora vel analogia in eius cogni­tionem ducit.

 

2. Materia comprehendi non potest non cognita forma. Dices: materia non potest sine forma cognosci etiam a Deo vel ange­lo; ergo nunquam potest propria cognitio­ne cognosci. Aliqui respondent negando an­tecedens; cum enim materia suam entita­tem absolutam habeat distinctam a forma, secundum illam potest praecise concipi, vel conceptu realiter distincto ab aliis, ut in angelo, qui voluntarie potest solam materiam contemplari, vel saltem ratione distincto, ut in Deo, quod sentit Scotus in Prolog., q. 1, et In II, dist. 12, q. 1; et inclinat Themis­tius, I Phys., text. 61; qui loquuntur ab­solute de cognitione materiae. Probabilius autem videtur materiam non posse prout in se est essentialiter et comprehensive concipi sine forma, saltem ut termino aptitudinis essentialis quam materia habet ad formam, ut frequentius auctores docent et sumitur ex Aristot., II Phys., c. 2, ubi ait materiam esse eorum quae sunt ad aliquid, habitudine scilicet transcendentali, ut supra declaravi­mus; quae autem huiusmodi sunt, non pos­sunt cognosci sine suis terminis. Unde admisso antecedente negatur consequentia, quia conceptus proprius est unicuique rei accom­modatus, et ideo si res sit respectiva, tuve proprio conceptu intelligitur quando concipi­tur per respectum ad aliud. Neque ande se­quitur quod materia non habeat in se et ex se propriam actualitatem suae entitatis, sed solum quod non habeat illam sine habitudine transcendentali ad formam; nam etiam e converso forma, ut informans seu ut infor­mativa est, non potest concipi sine respectu ad materiam cuius est actus.

 

3. Si vero loquamur de cognitione ma­teriae quoad nos, in ea cognitione conside­rare possumus vel modum inquirendi et in­veniendi cognitionem materiae, vel termi­num huius inquisitionis seu conceptum ul­timum quem de materia formare possumus. Quoad primum, verum est quod Aristoteles ait, I Phys., c. 7, text. 69, et ex illo Damasc., in sua Phys., c. 3, materiam cogno­sci a nobis per proportionem seu analo­giam ad materiam rerum artificialium vel ad subiectum mutationum accidentalium; nam nos non pervenimus in materiae cognitionem nisi per viam mutationis, ut supra declaratum est. Hoc autem non provenit ex eo quod materia non habeat aliquam entita­tem et actualitatem, sed ex eo quod sub­stantialis mutatio occultior est et sentiri per se non potest; et ideo a nobis non percipi­tur nisi per ordinem ad accidentales et sen­sibiles mutationes. Immo inde etiam fit ut forma substantialis non cognoscatur a nobis directe, sed per indicia sensibilia, ut mox videbimus. Et hac ratione dixit etiam Plato, in Timaeo, materiam cognosci adulterina cognitione, ut notavit Simplicius, I Phys., tex. 96.

 

4. Quem de materia conceptum formare possumus. Quoad secundum autem dicendum est pervenire quidem nos in aliquem proprium conceptum materiae primae, non tamen omnino distinctum et prout in se est sed negativum partim, partim confusum. Tota haec assertio constat ex definitione ma­teriae tradita ab Aristotele, scilicet, esse pri­mum subiectum, etc.; nam per illam descriptionem aliquem conceptum obiectivum explicamus; ille autem est proprius mate­riae; sicut et ipsa definitio. In ea vero definitione subiectum quid confusum est et commune; additur vera quod sit primum ut ad materiam limitetur: primum autem negationem importat prioris sub­iecti. Perinde est quod communiter na­turam materiae declaramus per rationem purae potentiae, nam ratio potentiae confusa est et communis; at vero dictio purae negationem dicit amnis formae componentis vel constituentis ipsam materiam. Ratio vero est quia nos vix cognoscimus simplicia propriis conceptibus nisi adiungendo aliquam negationem, quare hic est frequentior modus de­clarandi naturam materiae per carentiam formae et completae actualitatis, etc. Et ita describit illam Aristot., VII Metaph., text. 8, dicens materiam non esse quantum, neque quale, etc.; et ideo fortasse dixit in eodem lib., text. 35, materiam esse per seipsam incognitam. Interdum vero, ut notavit D. Bo­navent., In II, dist. 3, a. 1, q. 2, videmur de­clarare naturam materiae per conceptus pure positivos, ut si dicamus esse substantiam in­completam receptivam formae substantialis; sed quod dicitur incompleta negationem im­portat. Ac denique nunquam materiae na­turam declaramus nisi adiungamus negatio­nem omnis actus formalis constituentis ipsam. Et ideo dixit Augustin., lib. De Natura boni, c. 18, materiam per nullam speciem sed per privationem omnis speciei cogitari vix posse. Et lib. XII Confess., c. 5, ait conari nos materiam cognoscere ignorando, vel ignorare noscendo. Sicut enim tenebrae videntur a nobis dum non videtur lumen, ita dum intelligimus quid informe, quod est ignorare formam, cognoscimus aliquo modo materiam. Et e converso, cum cognosci­mus aliquid formatum seu compositum for­ma, ignoramus materiam, seu potius cognoscimus illud non esse materiam et aliquid removemus, ut solam materiam concipiamus. Hoc autem non provenit ex eo quod materia nullam habeat entitatem, sed ex eo quod habet illam ita simplicem et potentialem et latentem sub formis substantialibus et ac­cidentalibus, ut a nobis non possit alio modo investigari aut concipi.

 

SECTIO VII

 

QUID CAUSET MATERIA

 

1. Explicuimus naturam materiae et obiter attingimus omnes causas eius, scilicet, efficientem, quae est forma vel compositum, et aliquo modo formalem, quae etiam est forma, de qua infra plura dicturi sumus. Materialem au­tem non habet praeter seipsam, vel partes suas integrantes, cum sit simplex et primum subiectum. Reliquum ergo est ut causalita­tem eius (quod in hac sectione praecipue est intentum) declaremus. Quatuor vero in hac causalitate, sicut in caeteris, desiderari possunt: primum, quid causet materia; se­cundum, quo causet seu quae sit ex parte illius principalis et proxima ratio causandi; tertium, quae sit necessaria conditio; quar­tum quid sit causalitas ipsa per quam causa in actu constituitur.

Variae opiniones

 

2. Circa primam partem, quidam aiunt proprium et unicum effectum materiae esse ipsum compositum, quod potest sumi ex de­finitione materiae, scilicet, primum subiec­tum ex quo fit aliquid, etc. Proprie enim solum compositum fit. Item materia est cau­sa intrinseca; solum autem ad compositum comparatur ut intrinseca causa. Item mate­ria non est causa formae; ergo solius compositi; antecedens patet quia materia non est principium formae; ait enim Arist., 1 Phys., unum principium non esse ex alio. Denique quia materia unicam causalitatem habet; ergo et unum causatum seu adaequa­tum effectum. Ita sentit Maior, In II, dist. 12, q. 2, citans Avicen., VI suae Metaph., tract. 2, c. 4. Item Albert., II Phys., tract. 2, c. 1. Qui tatuen videtur aequivoce loqui; ait enim materiam non esse causam formae nisi per accidens, quia forma non fit sed compositum; unde non videtur negare for­mam eo modo quo fit causari a materia.

 

3. Alii autem volunt formam etiam esse proprium effectum materiae, non vero om­nem, sed illam quae de potentia materiae educitur. Quae sententia videtur communis. Nullus enim quem ego viderim, excludit compositum a causalitate materiae. Quanquam enim Averroes et alii dicant ma­teriam non esse de essentia compositi, quod infra in proprio loco disputabimus, non tamen negant materiam esse cau­sam compositi, nec negare possunt cum sit evidens ex ea constare. Haec ergo secunda opinio quoad hoc non differt a pri­ma, sed addit causalitatem materiae in for­mam, quae de eius potentia educitur. Et probatur quoad hanc partem, quia huiusmodi forma pendet a materia; ergo est effectus eius. Item haec forma educitur de potentia materiae; ergo materia conducit in suo ge­nere ad eductionem illius; ergo est causa illius. Ex quibus rationibus videtur e con­trario concludi materiam non esse causam formae rationalis, quia haec nec pendet a materia, nec educitur de potentia illius.

 

4. Hanc vero sententiam etiam iudicat insufficientem Fonseca, lib. V Metaph., c. 2, q. 1, sec. 2, quem imitantur Conimbri­censes, II Phys., c. 7, q. 8, a. 1; et ideo addit materiam esse causam omnis formae etiam rationalis, scilicet ut informantis, et hanc dicit esse generalem causalitatem mate­riae. Quae sententia hac sola ratione con­vinci videtur, quod, licet substantia vel exi­stentia formae interdum non pendeat a mate­ria, informatio tamen formae semper pendet a materia tamquam a propria potentia et subiecto; ergo forma ut informans pendet a materia ut a materiali causa; est ergo ef­fectus eius. Confirmari hoc potest, quia ani­ma pendet a materia ut a termino sui esse ad quem habet essentialem habitudinem, ut loquitur D. Thomas, q. de Anim., a. 1, ad 12. Habet etiam rationalis anima quodam­modo dependere a materia quoad initium sui esse, quia naturaliter non debetur illi esse nisi in tali materia a qua pendet in unione; ergo.

 

5. Praeter haec vero addere possumus materiam etiam esse generationis ipsius ma­terialem causam, quae ex natura rei di­stincta est a forma et a composito. Et pro­batur quia materia est principium genera­tionis, teste Aristotele, et est principium per se et a quo essentialiter pendet generatio; est ergo vera et propria causa generationis, nam in illam suo modo propriissime influit.

 

6. Quot et qui materiae effectus.— Ex his ergo videntur colligi quatuor effectus mate­riae ex natura rei distincti, scilicet, compo­situm, forma, quae materialis est, unio for­mae cum materia, et generatio totius com­positi. Quod enim haec omnia causentur a materia satis probatum videtur. Quod autem illa omnia sint distincta, saltem ex natura rei, facile ostendi potest. Nam forma distin­guitur a composito ut pars a toto. Unio vero disinguitur a forma, saltem ut modus ex natura rei distinctus et separabilis ab ipsa, ut in anima rationali patet et idem fieri posset in aliis formis saltem de potentia abso­luta, sicut factum est in quantitate Eucha­ristiae, de quo plura infra tractando de cau­sa formali. Generatio vero differt ab omni­bus dictis sicut fieri a re facta; unde in re ipsa est separabilis ab illis, nam transacta generatione et cessante actione agentis, ma­net forma unita materiae et constituens com­positum in facto esse. Nec refert quod ces­sante generatione maneat loco eius conserva­tio qua effectus saltem a prima causa con­servatur, tum quia hoc est quasi per accidens ad propriam rationem et distinctionem gene­rationis; nam, licet per impossibile intelligeremus rem genitam non pendere in conservari ab alia causa sed solum in fieri a generante, manerent unio, forma et compo­situm cessante generatione. Tum etiam quia, licet post generationem, quae est a causa pro­xima, succedat conservatio, quae est a sola causa prima, tamen unio formae cum ma­teria eadem numero perseverat, sicut est etiam eadem numero forma et compositum idem; et hoc satis est ut generatio intelliga­tur esse modus ex natura rei distinctus ab illis omnibus; ergo quatuor illa quae a ma­teria causari ostendimus, ex natura rei dis­tincta sunt.

 

Quaestionis resolutio

 

7. Generatio via potius ad effectus mate­riae quam unus ex illis.— Sed quamquam haec in re sint vera, nihilominus adaequatus effectus materiae in ipso composito contine­tur. Quod duplici modo causatur a materia, scilicet, in fieri et in facto esse; in fieri qui­dem quatenus materia est causa generatio­nis; non enim causat illam nisi quatenus est via ad compositum seu quatenus per illam pendet compositum in fieri ab ipsa materia. Unde, licet generatio causetur a ma­teria, tamen non tam causatur ut effectus quam ut via ad effectum; et ideo, licet ex natura rei distinguatur, non censetur augere numerum effectum, quia ubi est unum propter aliud, ibi est unum tantum. Sicut re­spectu efficientis causae actio est quid di­stinctum ex natura rei a termino, ut calefac­tio a calore, et utrumque est ab agente; nam calefactio manat et fit a calefaciente, non ta­men proprie ut effectus, sed ut via ad effectum, et ideo non censetur ponere in nume­rum cum effectu. At vero in facto esse ma­teria est causa compositi quatenus compo­nit illud; non componit autem illud nisi quatenus ipsi materiae unitur forma, sustentando ipsam formam si talis sit ut eo fundamento indigeat. Igitur in hoc effectu adaequato, qui est componere compositum, includitur causalitas materiae respectu formae, vel ut informantis, vel etiam ut exis­tentis iuxta exigentiam formae. Immo adeo sunt isti effectus coniuncti et quasi ordinati ad componendum unum adaequatum, ut causalitas materiae circa illos non videatur ex natura rei distinta, sed solum habitudine seu praecisione aut inadaequata conceptione in­tellectus nostri, ratione cuius diversis loquen­di formulis hanc causalitatem explicamus. Dicimus enim formam pendere a materia ut a recipiente vel ut a comparte, compositum vero ut a parte componente; quibus verbis explicamus aliam esse habitudinem materiae ad formam et aliam materiae ad composi­tum; cum hoc tamen stat ut modus causa­litatis in quo hae habitudines fundantur, in re sit idem. Quod ita esse paulo inferius ostendemus, et consequenter etiam declara­bimus loquendo de actuali causalitate magis distingui inter se causalitatem materiae respectu compositi in fieri a causalitate eius­dem compositi in facto esse, quam differat causalitas respectu compositi et formae, sump­ta utraque in fieri vel utraque in facto esse.

 

Iudicium de aliis opinionibus

 

8. In exsecutione prior materiae effectus est forma materialis, in intentione totum com­positum.– Ex quo tandem facile est opinio­nes omnes adductas ad veritatem revocare. Nam prima consideravit adaequatum et per se primo intentum effectum materiae et ideo dixit esse ipsum compositum. Non tamen negavit aut negare potuit vel duplicem rationem et quasi statum eiusdem compositi, scilicet, in fieri et in facto esse, vel materiam esse utroque modo causam eius, vel esse ve­ram causam generationis et eductionis, sic­ut in universum mobile est causa materia­lis motus. Neque etiam negat illa opinio quinmateria componendo compositum influat in suo genere in formam, saltem ut informan­tem. Immo dicendum videtur ordine natu­rae et quasi via originis, hinc proxime inchoa­ri causalitatem materiae, quia materia reci­piendo actum componit compositum. Ordi­ne vero intentionis primario tendere in compositum et ad iliud ultimate terminari, et ideo illud proprie designari et nominari ef­fectum materiae. Sicut agens dicitur proprie efficere compositum, cum tamen causalitas eius proxime etiam versetur circa formam, eam educendo et uniendo materiae. Qua in­telligentia supposita, solum videtur dissensio de nomine, an materia sit dicenda causare formam necne, ut etiam fatetur Maior, loc. cit., significans in re non dissentire; non est tamen cur in illa locutione dubitemus, quia verbum causandi amplissimum est, quod non solum attribui solet ultimo termino ge­nerationis vel compositionis, sed etiam actioni et cuicumque rei quae ab alia vere pendet.

 

9. Materia dici potest formae principium.–  Neque aliud probant argumenta il­lius opinionis; nam duo priora solum pro­bant materiam primo ac per se esse causam compositi. Ad tertium vero respondetur idem esse dicendum de principio quod de causa; nam materia etiam dici potest principium formae, vel quia ex eius potentia educitur, vel quia ei unitur. Quod autem Aristoteles ait, unum principium non esse ex alio, in­telligendum est vel quoad compositionem, quia unum non componitur ex alio, vel quoad effectionem simpliciter et primario intentam a natura; sic enim non fit principium unum ex alio, sed quod ex eis constat. Argu­menta vero aliarum opinionum solvenda non sunt, nam recte probant aliquam causalita­tem materiae in illa omnia; non tamen excludunt quin omnis illa causalitas in cau­salitate compositi includatur et ad illam ordinetur. Solum posset quis specialiter du­bitare de unione animae rationalis, quomo­do pendeat a materia, cum in se spiritualis sit; sed de hac unione, quae et qualis sit, inferius ex professo tractabitur; nunc bre­viter dicitur unionem non solum ex materiali (ut ita dicam) entitate sed ex formali ratione unionis habere talem modum essen­di ut essentialiter pendeat ab altero extremo ad quod fit unio, et in eo genere et modo quo ad illud fit unio. Unde si fiat ad subiec­tum, pendet ab illo in genere causae mate­rialis; si ad formam, in genere causae for­malis; si ad subsistentiam, ut a puro ter­mino; quo modo unio humanitatis, quamvis creata sit, essentialiter pendet a Verbo in­creato; sic igitur unio animae rationalis, quamvis in se spiritualis sit, pendere potest a materia ut a subiecto cui forma illa unitur.

 

SECTIO VIII

 

PER QUID CAUSET MATERIA

 

1. Quorumdam sententia.–  Sicut in causa efficienti creata distingui solent princi­pium principale agendi et principium proximum et conditiones necessariae ad agen­dum, ita existimant aliqui haec omnia distingui posse et debere in causalitate mate­riae. Nam principalis ratio causandi materia­liter (inquiunt) est ipsa essentia materiae; illa enim est primum fundamentum et ba­sis totius materialis causalitatis et sustenta­tionis et ex illa ut sic essentialiter constat compositum. Principium autem proximum huius causalitatis dicunt esse potentiam ma­teriae; per eam enim proxime recipit for­mam; omnis enim actus proxime recipitur in potentia sibi proportionata; est autem illa potentia proprietas ipsius materiae data illi a natura ad suum effectum causandum, ut sentit Comment., de Substantia orbis, c. 1, et I Phys., text. 70; et ibi Themist., text. 69. Quorum ratio est, quia omnis potentia fundatur in aliqua entitate et essentia. Ali­qui vero addunt hanc potentiam per quam materia proxime causat, esse quantitatem eius, quia materia prima praecise considera­ta absque quantitate non est apta ut sit sub­iectum generationis, quia non est extensa, neque habet partes; per quantitatem autem fit apta, quia fit extensa, neque habet partes; per quantitatem autem fit apta, quia fit extensa.

 

2. Quas in materia, ut causet, conditio­nes aliqui desiderent.–  Inter conditiones autem requisitas ad hanc causalitatem qui­dam ponunt existentiam materiae, quia ad causalitatem et compositionem realem exis­tentia realis videtur necessaria. Alii nec existentiam requirendam putant, quia sufficit materiae, ut causet, suum esse essentiae; existentiam vero non habet ut praerequisitam, sed solum ut consequentem formam. Rursus alii requirunt ut conditionem necessariam quantitatem propter rationem superius factam, quia agens non potest agere nisi in subiectum extensum; ergo praesupponit in subiecto quantitatem saltem ut conditionem necessariam. Alii vero neque hanc conditionem necessariam existimant, quia putant. quantitatem consequi formam et ab ea om­nino pendere. Quapropter nullam conditionem requirunt ad causalitatem materiae praeter entitatem et potentiam eius. Posset etiam hic referri opinio eorum qui in materia requirunt sigillationem qua materia quae de se indifferens est ad omnem formam, ad hanc individuam potius quam ad alias de­terminetur, quia causa indifferens, manens indifferens, non potest definitum effectum causare, de qua opinione satis multa supe­rius dicta sunt tractando de principio indi­viduationis.

 

Materiae potentia, ab ipsa indistincta, ratio est causandi ipsi

 

3. Dicendum vero imprimis est materiam primam non habere duas rationes causandi, alteram principalem, alteram proximam, sed per seipsam et per entitatem suam et principaliter et proxime causare effectum suum in suo genere. Haec sententia sumitur ex D. Thom., I Phys., text. 79, ubi ait potentiam materiae non esse aliquid materiae additum, praeter substantiam et essentiam eius; et idem habet I, q. 5, a. 3, ad 3, et q. 77, a. 1, ad 2, et I oont. Gent., c. 43, et In I, dist. 3, q. 4, a. 1; idemque sentiunt communiter thomistae, Hervaeus, De Unit. formar., q. 16; Capreol., In I, dist. 42, q. 1, ad argumenta Aureoli cont. 4 conclus.; Soncin., VIII Metaph., q. 6; Henric., in Summ., a. 5, q. 8; et hoc ipsum significavit Averroes, de Substant. orbis, cum dixit, ma­teriam substantiari per posse. Ex hoc ergo principio probatur conclusio in hunc modum. Materia primo ac principaliter causat per essentiam suam, proxime vero et immediate per suam potentiam; sed potentia materiae non est aliud ab eius essentia, neque reali­ter, neque ex natura rei; ergo in materia non est aliud proxima ratio causandi a ra­tione principali, sed sunt omnino idem. Consequentia est evidens, et maior etiam est extra controversiam; nam, quod attinet ad priorem partem eius, nihil prius vel princi­palius excogitari potest in materia quod sit prima radix et quasi origo causalitatis eius, quam ipsius essentia. Quoad secundam vero partem, cum causalitas materiae sit causali­tas subiecti et recipientis, etiam constat potentiam receptivam seu capacitatem materiae esse proximam rationem causandi. Item, quia materia causat recipiendo actum; actus au­tem proxime recipitur in potentia; ergo ma­teria per potentiam suam proxime respicit actum, suumque effectum causat.

 

4. Minor  vero asseritur a dictis auctori­bus. Et ratione probatur primo, quia mate­ria essentialiter ordinatur ad formam, ut su­pra dictum est cum Aristot., II Phys., text. 26; sed non ordinatur nisi ut potentia re­ceptiva; ergo materia essentialiter est huius­modi potentia. Secundo, forma per essentiam suam est actus materiae, unde anima defi­nitur quod sit actus corporis physici, etc.; ergo, e converso, materia essentialiter est po­tentia ad formam; habent enim inter se proportionalem correlationem, et ita sunt essentialiter institutae ut per suas essentiales entitates immediate coniungantur; et inde est quod unam essentiam per se et essentia­liter componant; componunt autem ut actus et potentia inter se unita; est ergo materia essentialiter potentia sicut forma est essen­tialiter actus. Tertio, ad hoc confirmandum adduci possunt omnia quibus probavimus materiam esse puram potentiam; non enim tantum dicunt philosophi materiam habere potentiam, sed totam ipsam nihil aliud esse quam potentiam, et hoc ipsum est quod Aristoteles dixit, materiam esse primum sub­iectum. Augustin. etiam, lib. De Natura bo­ni contra Manichaeos, c. 18, materiam ait graece appellari silvam (υλην), quod operan­tibus apta sit, non ut aliquid ipsa faciat, sed unde aliquid fiat. Damascenus etiam, in sua Phys., c. 3, ait materiam, quantum ad id quod potentia est, substantia praeditam esse.

 

5. Ultimo declaratur in hunc modum: nam vel potentia materiae est ipsamet sub­stantia et essentia materiae, vel est aliquod accidens realiter ab illa distinctum, vel mo­dus aliquis saltem ex natura rei diversus; praeter haec enim nihil aliud excogitari pot­est; sed non potest secundum aut tertium dici; ergo primum verum est. Minor quoad priorem partem probatur primo, quia poten­tia est proportionata actui; ergo ad actum substantialem potentia esse debet substantia­lis. Secundo, quia alias forma uniretur materiae mediante aliquo accidente et ita non componeret cum illa unum per se, quia earum unio non esset substantialis sed accidentalis. Unde Aristoteles, VIII Metaph., text. 15, docet materiam et formam substantiales per se immediate uniri ut unum per se com­ponant. Tertio, quia si esset aliquod ac­cidens, maxime quantitas; sed hoc non; ergo. Maior patet, quia nullum est accidens materiae propinquius quam quantitas. Minor vero probatur, quia quantitas non ordinatur per se ad recipiendam formam substantia­lem, sed potius est vel proprietas consequens illam, vel ad summum est dispositio prae­parans subiectum ad receptionem eius. Et confirmatur, nam alias sicut albedo, verbi gratia, recipitur in quantitate, ita etiam for­ma substantialis reciperetur in illa et communicaret illi suum esse substantiale, et consequenter, sicut ablata substantia et conser­vata per se quantitate sine novo miraculo permanet illa quantitas alba, ita ablata ma­teria et conservata quantitate sine novo mi­raculo maneret informata forma substantiali, quae omnia sunt absurda. Tandem, quod­cumque sit illud accidens quod per modum potentiae interponitur inter substantiam materiae et formam, necesse est iliud recipi in materia, quia recipi debet in aliquo subiecto, et ibi non est aliud, cum talis potentia sup­ponatur formae, et consequenter etiam com­posito; ergo est in materia potentia ad re­cipiendum in se tale accidens, cum subiectetur in materia; inquiro ergo an illa potentia materiae sit ipsamet substantia materiae, vel aliud accidens; hoc posterius dici non pot­est, alias procederetur in infinitum; si vero dicatur iliud prius, ergo aliqua potentia receptiva materiae est ipsa substantia eius; ergo haec potius est ad actum substantialem quam ad accidentalem, vel saltem primario ad illum actum ordinatur; est ergo per se et immediate receptiva illius.

 

6. Atque hinc facile probatur altera pars minoris, scilicet, hanc potentiam non esse modum ex natura rei distinctum a substan­tia materiae. Primo quidem quia nulla est necessitas nec vestigium talis distinctionis. Nam talis potentia connaturalis est materiae et ab illa omnino inseparabilis, etiam per potentiam Dei absolutam; immo etiam per intellectum concipi non potest materia completa in essentia materiae quin concipiatur capax formae; ergo illa capacitas non est mo­dus in re distinctus a materia, sed est ve­luti differentia essentialis eius; nam materia essentialiter est entitas substantialis, non completa sed partialis, non per modum actus sed per modum potentiae; est ergo ipsa ma­teria per essentiam suam et principalis et proxima ratio recipiendi formam et causan­di materialiter.

 

7. Existentiam essentialiter requirit ma­teria ut causet.– Dico secundo: existentia materiae etiam est necessaria ad causalita­tem materiae, non tamen proprie ut condi­tio tantum quae sit extra rationem princi­pii per se in genere causae materialis sed ut in illo intime et formaliter inclusa. Prior pars probatur quia materia non potest esse rea­le subiectum, vel actu exercere munus eius prout est in sola potentia obiectiva vel in virtute primae causae, quia secundum prio­rem considerationem nihil est, sed solum concipitur ut non repugnans esse; secundum posteriorem vero non est aliud quam ipsa creatrix essentia; ergo ut actu exerceat munus realis subiecti, necesse est ut in se sit actu extra causam suam et extra poten­tiam obiectivam; sed hoc ipsum est existe­re: ergo ut materia materialiter causet, ne­cesse est quod actu existat. Et confirmatur, nam ideo res naturales non creantur quia fiunt ex materia; sed non idea non crean­tur quia fiunt ex materia possibili; ergo quia fiunt ex materia actu existen­te, et consequenter ipsa materia non cau­sat materialiter nisi quatenus actu exis­tens. Minor probatur, nam ipsa materia dum fit a Deo, fit ex materia possibili, et nihilo­minus creatur, quia fieri ex materia possibi­li est fieri ex nihilo eo quod materia possi­bilis, ut sic, nihil sit. Unde dictio ex in illa locutione non dicit habitudinem causae ma­terialis, sed termini a quo. Quando ergo di­cit habitudinem causae materialis, necesse est ut designet rem quae non tantum possibilis sit, sed etiam actu et extra causas. Tandem materia non potest materialiter causare nisi sit creata a Deo; sed creatio terminatur ad rem existentem; ergo materia non potest materialiter causare nisi existens. Quae ratio­nes formaliter et immediate probant mate­riam non causare materialiter, nisi ut est extra causas suas tamquam actualis entitas in suo esse essentiae; consequenter vero probant de esse existentiae, quia omnis ac­tualis entitas extra causas formaliter consti­tuitur per existentiam, ut infra suo loco probabimus.

 

8. Materia qualiter a forma dependeat.– Atque hinc etiam probatur facile posterior as­sertionis pars; nam, quod materia sit entitas actualis, non est quasi extrinseca conditio ne­cessaria ad causandum, sed est intrinseca et propria ratio causandi; nam materia per suam entitatem actualem recipit formam; sed per existentiam constituitur in esse entitatis actua­lis; ergo existentia materiae non utcumque est conditio necessaria, sed ut per se ac for­maliter pertinens ad principium causandi. Quae res constabit latius ex dicendis infra de existentia. Solum potest obiici, quia ma­teria pendet in sua existentia a forma; ergo non potest prius etiam ordine naturae exis­tere quam formam recipiat; ergo existentia non potest esse necessaria ad causandum. Patet consequentia, quia conditio necessaria ad causandum supponitur ad effectum. Nec intelligi potest quod causa in suo esse neces­sario ad causandum pendeat a suo effectu. Respondetur exactam huius obiectionis responsionem dari non posse, donec explice­mus causalitatem formae erga materiam et illam propositionem Aristotelis: Causae sunt sibi invicem causae; ideo breviter dicitur probabile esse materiam non dependere pro­prie a forma ut a causa sua, quae potest dici dependentia antecedens, sed solum ut a con­naturali actu et quasi dispositione et condi­tione necessaria, quae potest dici dependentia consequens, secundum quam non est incon­veniens causam materialem pendere a suo ef­fectu. An vero dici possit pendere etiam a priori materiam a forma, infra videbimus.

 

9. Proximitatem cum forma ad suam causalitatem requirit materia.– Dico tertio: conditio necessaria ad causandum in materia est propinquitas intima seu indistantia a forma. Itaque, sicut in causa efficienti ap­plicatio ad passum dicitur conditio neces­saria ad agendum, ita in materiali causa ap­plicatio ad formam; nam respectu illius vel cum illa exercet causalitatem suam. Haec autem applicatio est per intimam propinqui­tatem et indistantiam, quia non possunt ma­teria et forma uniri nisi sint indistantes et quasi penetratae intime per entitates suas. Dices hanc non esse conditionem necessa­riam, sed ipsammet coniunctionem materiae et formae. Respondetur non ita esse, quia intima praesentia aliquid distinctum est ex natura rei ab unione; cum enim anima crea­tur in corpore, non unitur corpori ex vi crea­tionis in tali loco; sed per aliam actionem, et tamen creatur intime indistans a corpore. Unde etiam reipsa est separabilis illa intima praesentia ab unione. Sicut enim angelus potest esse intime praesens materiae et non informans illam, ita etiam potest esse anima rationalis, immo et quaelibet alia forma, sal­tem per potentiam Dei absolutam; est ergo illa intima praesentia quid distinctum ab unione et conditio necessaria ad illam et ad materiae causalitatem. Haec autem conditio in hominis generatione manifeste est prior na­tura, quia ibi supponitur forma creata absque causalitate materiae circa illam; in aliis vero formis non tam videtur conditio prior natura quam concomitans, quia aliae formae absolu­te et simpliciter et secundum ordinem causa­litatis, non prius natura sunt aut fiunt quam uniantur, ut postea videbimus. Intercedit au­tem ibi alia naturae prioritas, quae dicitur in subsistendi consequentia; nam intima praesentia talis est, ut possit saltem per di­vinam potentiam conservari sine unione et consequenter sine causalitate materiali; e contrario vero nullo modo potest materialis causalitas actu conservari sine intima pro­pinquitate, ut per se constat.

 

10. Quantitatem non requirit materia ut necessariam conditionem ad causandum.– Dico quarto praeter hanc conditionem nul­lam aliam esse simpliciter necessariam ad causalitatem materiae, quantum est ex par­te eius. Explicatur breviter, nam quod atti­net ad quantitatem, satis controversa res est an illa sit in materia vel in composito et quomodo. Et quamvis sit probabile esse in materia et naturaliter non separari ab illa, id tamen non ideo est quia quantitas est conditio necessaria ad causalitatem materialem, formaliter loquendo, sed quia materia est ta­lis entitas quae natura sua talem proprieta­tem postulat, ita ut quantitas potius sit pro­prietas consequens talem causam materia­lem quam conditio antecedenter necessaria ad causalitatem eius. Unde fit ut vel forma, si materialis etiam sit, vel saltem suo modo informatio formae, participent effectum seu modum quantitatis, non quia per se sit necessarius ille modus ad unionem cum ma­teria, sed quia forma sese accommodat mate­riae, quatenus omne quod recipitur ad mo­dum recipientis recipitur. Et simili modo, ma­teriale agens indiget extensione quantitatis in passo, ut in iliud agere possit; id tamen provenit ex eo quod ipsum agens ratione ta­lis proprietatis consequentis materiam habet modum existendi et agendi illi accommo­datum secundum omnes facultates quae a materia pendent. Itaque (quidquid sit de illa quaestione, de qua modo nihil definimus) nunc solum dicimus quantitatem per se ac formaliter non esse necessariam propter cau­salitatem materialem. Unde, si per poten­tiam Dei conservetur materia sine quantita­te, quantum est ex parte sua poterit exerce­re suum munus sustentandi formam vel in­formationem eius.

 

11. Rursus sigillatio materiae quae sit aliquid distinctum a quantitate et qualitati­bus disponentibus materiam, prorsus est quid fictum et commentitium, ut loco supra ci­tato monstratum est. Qualitates autem, si fortasse non manent eaedem in genito et cor­rupto, non aliter sigillant materiam nisi quia hae qualitates quae praecedunt instans generationis, denudant materiam et relinquunt illam liberam et expeditam ut agens in eam introducat suam formam; qualitates vero, quae in eo instanti introducuntur, so­lum consequuntur formam, et quasi fovent ac eam retinent in materia. Si autem eaedem numero dispositiones quae fuerunt inchoatae in corrupto, manent consummatae in genito, sic facilius dici possunt determinare mate­riam ad talem formam; illud tamen non est quia materia ex se illis indigeat ad suam causalitatem, sed vel ob naturalem modum et ordinem agendi mediis accidentibus ne­cessario ita praemittuntur, vel quia forma ipsa tales postulat dispositiones. Materia au­tem, quamvis ex se sit indifferens ad plures effectus seu formas, non est ex se insuffi­ciens aut incompleta ad singulos effectus suos, sed potius in suo genere est quasi uni­versalis causa, sufficiens ad singulos effectus, causa autem sic indifferens bene potest de­terminatum effectum causare si aliunde con­currant aliae causae ad eam determinationem necessariae, ut sunt in proposito agens vel dispositiones. Igitur per se et intrinsece ex vi causalitatis materialis, nulla sigillatio ad illam requiritur ut necessaria conditio. Prae­ter has autem conditiones, nullae aliae hac­tenus excogitatae sunt, neque fingi facile possunt, cum nulla appareat ratio vel fun­damentum talis necessitatis. Omitto enim conditionem generalem et quasi transcenden­talem respectu omnis causae creatae, scili­cet, quod conservetur a Deo; nam hoc et commune est et sub existentia comprehen­ditur. Omitto etiam necessariam habitu­dinem seu relationem ad formam, et (ut ita dicam) concausalitatem formae; nam hoc potius est quid necessario consequens quam requisita conditio ad causandum. Nihil ergo aliud ad causalitatem materiae ex parte illius necessarium est. Et haec satis sint de hoc puncto; nam fundamenta aliarum opinio­num; quae inter illas referendas insinuata sunt, ex dictis sufficienter soluta et expedita sunt.

 

SECTIO IX

 

QUID SIT CAUSALITAS MATERIAE

 

1. Causalitas materiae non est ipsa enti­tas materiae.— Variae sunt hac de re opi­niones. Dicunt enim aliqui causalitatem ma­teriae nihil aliud esse quam ipsammet ma­teriam, quae seipsam exhibet composito et per seipsam sustentat formam, quia eius causalitas non consistit in productione ali­cuius rei a se distinctae, sicut causalitas efficientis, sed in hoc solum quod seipsam praebet suo effectui. Sed haec sententia vera esse non potest; nam, licet verum sit materiam non aliter causare quam sustentando aut componendo id quod causat, nihilomi­nus hoc quod est sustentare aut componere, aliquid est in re ipsa distinctum ab ipsa materia; nam potest materia esse in rerum natura et non causare hanc formam vel hoc compositum, et successive variare causalitatem suam circa varios effectus, manente in­variata entitate eius; ergo causatio ipsa aliud est ab eius entitate. Immo de potentia ab­soluta potest conservari materia sine ulla forma, ut infra ostendemus, et tunc nihil actu causaret sed solum ex se esset potens ad causandum; ergo aliud est id quo con­stituitur actu causans, ab eo quo constituitur potens ad causandum; hac enim sola ratione probamus in causa agente aliud esse actionem a potentia agentis. Quod si quis forte dicat materiam causare non addere aliquid ipsi materiae, sed connotare existentiam formae in illa, non satisfaciet. Nam, quidquid sit de illo addito, quod postea videbimus, for­mam existere in materia formaliter ac prae­cise loquendo non est materiam causare, sed potius causari vel informari; oportet autem aliquid designare a quo formaliter su­matur illa denominatio causandi, et decla­rare an illud sit intrinsecum vel extrin­secum materiae.

 

2. Causalitas materiae nequit esse prae­dicamentalis relatio.– Secundo dicunt alii causalitatem actualem nihil addere mate­riae praeter relationem causae ad effectum. Sed si sit sermo de propria relatione praedicamentali, non potest haec sententia ve­ra esse, quia haec relatio consequitur cau­sato iam effectu et positis fundamento et termino; ergo supponit causalitatem ut rationem proximam ad quam consequitur; ergo non potest causalitas in hac relatione consistere. Quod et supra de causa in communi dictum est et pro omnibus causis dic­tum intelligatur, ne id amplius repetere ne­cesse sit. Si vero sit sermo de aliqua rela­tione transcendentali, coincidit haec opinio cum quarta statim referenda.

 

3. Causalitas materiae non est idem cum omni effectu ipsius.– Potest ergo tertia sen­tentia esse, asserens hanc causalitatem ma­teriae esse ipsummet effectum eius, di­verso modo significatum et conceptum, quia hoc sufficit ad explicandam hanc causalitatem et vix potest alia inveniri aut cogitari. Sed, licet de aliquo effectu hoc fortasse verum sit, ut de generatione et unio­ne statim declarabo (nam haec ita se habent sicut actio ad causam agentem, quae etiam dici potest effectus eius), non tamen potest id esse in universum verum, tum quia causalitas in omnibus causis est aliquid medium inter causam et effectum, tum etiam quia forma materialis est effectus materiae et non potest esse causalitas eius. Nam anima equi, verbi gratia, quae nunc causatur materiali­ter a sua materia, potest in re conservari sine tali causalitate; ergo illa causalitas aliud est in re ab illa anima et ab entita­te eius. Sicut quantitas Eucharistiae quae antea conservabatur media causalitate ma­teriali substantiae panis, postea conservatur cessante illa causalitate, quod est signum causalitatem illam esse quid diversum a realitate quantitatis. Quod si forma se­cundum suam absolutam entitatem non est causalitas materiae, nec totum composi­tum esse potest; maxime quia in composito includitur ipsa materia, quae a seipsa non causatur, et in aliquo composito, nempe homine, includitur etiam forma, quae a ma­teria non causatur; quo modo ergo totum compositum esse poterit causalitas materiae?

 

4. Quorundam opinio.– Quarta opinio esse potest, causalitatem materiae esse mo­dum quemdam ipsius materiae realem et ex natura rei distinctum. Nam, considerata absoluta entitate materiae, hic modus sol­um in potentia ab ea continetur; oblata autem occasione agentis inducentis formam, materia etiam actu exhibet hunc modum, quo in se recipit et fovet formam et conse­quenter componit compositum. Si autem talis forma recedat, adveniente alia forma, materia etiam amittit priorem modum et alium exhibet circa advenientem formam. Ita sentiunt Conimbricenses, II Phys., q. 6 et 8. Fundamentum sumitur tum a suffi­cienti partium enumeratione, tum etiam quia talis modus necessarius est, cum ostensum sit hanc causalitatem esse aliquid, et non sit necesse ut sit entitas distincta, cum materia per seipsam immediate uniatur formae; ergo oportet ut sit aliquis modus realiter quidem identificatus materiae, moda­liter autem et ex natura rei distinctus, cum sit separabilis ab ipsa.

 

Quaestionis resolutio

 

5. Causalitas materiae respectu generatio­nis est ipsamet generatio.–Verumtamen haec sententia partim falsa videtur, partim dubia. Quod ut declarem et meam senten­tiam aperiam, distinguo illa quatuor quae supra dixi causari ex materia, generationem, unionem formae, entitatem formae et com­positum ipsum. Quoad generationem ergo existimo per seipsam causari a materia, nulla alia re vel modo addito materiae praeter ipsam generationem illi inhaerentem; atque adeo causalitatem ipsius generationis a ma­teria nihil aliud esse quam ipsammet gene­rationem, ut est eductio ex materia. Sicut enim actio est ab agente, non per aliam actionem sed per seipsam, et habet ratio­nem actionis ut est ipsa emanatio a causa agente et ut sic est ipsa causalitas agentis, ut infra dicam, ita eductio seu passiva generatio, quatenus essentialiter pendet a sub­iecto et per seipsam necessario illi coniun­gitur, ab illo causatur materialiter non per aliam causalitatem, sed per seipsam. Hoc imprimis probatur ex ipsamet rei declara­tione; nam hoc modo optime intelligitur causalitas materiae circa generationem, et ni­hil aliud est necessarium; ergo superfluum est aliquid aliud fingere. Secundo, id decla­ratur ex accidentalibus mutationibus et unionibus; quando enim lignum calefit, cale­factio fit in tali subiecto et ex subiecto; non fiunt autem tunc duae mutationes in illo subiecto, una quae sit ipsa calefactio passiva, alia quae sit modus aliquis quo tale subiec­tum causat materialiter calefactionem illive unitur; superfluum enim est has multipli­care mutationes, nam, hoc ipso quod cale­factio talis est ut intrinsece dicat habitudinem actualis unionis et dependentiae a tali subiecto in genere causae materialis, et ipsa causatur a subiecto et subiectum causat ipsam et ipsa unitur subiecto, et subiectum manet illi unitum; superfluum ergo est aliam mutationem in subiecto addere; idem ergo est in causalitate materiali substantialis ge­nerationis. Unde confirmatur tertio, quia per idem seu per eumdem modum quo effectus causatur, causa causat, quia causatio ipsa ut sic duplicem illam habitudinem essentialiter includit, ad causam ut ad principium et ad effectum ut ad terminum, et ideo utrum­que denominat alterum causam, alterum cau­satum; sed generatio, hoc ipso quod in­trinsece et essentialiter est pendens a materia, per seipsam causatur ab illa; ergo ab eodem ut est ex materia, denominatur materia cau­sans illam; ergo nulla alia res aut modus necessarius est ut materia denominetur actu causans generationem. Immo neque intelligi potest quomodo materia per alium modum causet generationem. Quod quarto declara­tur, nam materiam causare generationem nihil aliud est quam sustentare illam ut subiectum; sustentat autem illam immedia­te in entitate et per entitatem suam, hoc ipso quod generatio in ipsa fit; ergo om­nis alius modus est impertinens ad hanc causalitatem, nec conferre quidquam potest ad hanc sustentationem.

 

6. Obiectioni respondetur.– Ultimo ar­gumentor, quia si praeter generationem ip­sam causalitas materiae esset modus realis distinctus, oporteret fieri ab aliquo agente; omnis enim modus realis novus a nova causa fieri debet; sed nullum est agens a quo fiat talis modus; ergo. Probatur minor quia agens sicut solum agit per suam formam substan­tialem vel accidentalem, ita non concurrit effective nisi ad eductionem formae, quae est calefactio, verbi gratia, vel generatio; ergo, praeter illam non facit aliquem alium mo­dum. Dices: quamvis per se primo ille alius modus non fiat, resultat tamen; nam, hoc ipso quod haec res unitur illi, resultat unio illius ad hanc. Sed contra primo, quia ostensum est nullam esse necessitatem talis resultantiae ad causalitatem, neque videtur etiam necessaria ad unionem quia potest alia res denominari unita per unionem alterius ad ipsam sine novo modo unionis in ipsa, ut in mysterio Incarnationis dicunt theologi, et in naturalibus cum homo sedet, verbigratia, sessio unita est homini et homo ses­sioni; quis autem fingat hominem denomi­nari unitum sessioni per novum modum di­stinctum a sessione et non potius per ipsam sessionem, quae per seipsam unitur subiec­to? Alioqui procedendum esset in infinitum. Sic ergo materia denominatur unita ge­nerationi quia generatio in ea fit, neque est necessarius alius modus qui in materia re­sultet. Deinde inquiram qualis sit et a quo illa resultantia; duobus enim modis intelligi potest: primo quod posita in materia actio­ne agentis educentis formam resultet a ma­teria ille modus; atque ita materia effective faceret suam causalitatem materialem, quod dici non potest etiamsi dicatur esse illa effi­cientia per resultantiam naturalem. Secundo potest excogitari illa resultantia quod fiat ab agente extrinseco media forma quam in­ducit in materiam, et sic forma inducta efficeret causalitatem materialem per quam ipsa causatur, et prius natura esset in ma­teria quam ille modus resultaret; ex quo facile convincitur talem modum esse imper­tinentem ad materiae causalitatem.

 

7. Generatio nequit etiam supernaturali­ter extra subiectum conservari.– Ex his er­go (ut existimo) satis constat in materia­li causalitate generationis non distingui huiusmodi causalitatem ab ipsa generatione prout est in materia, a qua denominatur materia actu causans quatenus ab illa est, sicut ab eadem denominatur generans actu agens quatenus ab illo est. Unde, sicut denominatio agentis non est ab aliquo modo qui sit in ipso agente sed extrinsecus ab actio­ne, ita denominatio causantis actu in ipsa materia non est ab aliquo modo qui sit ita intrinsecus ut sit in re idem cum ipsa, sed ab ipsamet generatione quatenus est ex ipsa, et hac ratione poterit dici talis denominatio extrinseca, quamvis quia gene­ratio est in ipsa materia, ea ratione possit dici intrinseca, in quo differt a denomina­tione agentis. Dices posse Deum eamdem numero generationem conservare separatam a materia; tunc autem non causaretur a materia et consequenter non denominaret illam actu causantem; ergo non denomina­tur actu causans praecise a generatione ut sic; oportet ergo adiungere aliquem alium modum. Respondetur imprimis falsam esse assumptionem; nam implicat esse aut con­servari actionem generationis extra subiec­tum et absque causalitate materiae, tum quia generatio essentialiter est mutatio; mutatio autem nec intelligi potest sine subiecto. Tum etiam quia generatio in omnibus aliis extra hominem essentialiter est eductio de poten­tia materiae; in homine vero est unitio for­mae cum materia; utroque autem modo repugnat intelligi sine concursu materiae. Tum denique quia actio sine concursu sub­iecti est creatio, vel productiva si sit nova, vel conservativa si sit circa rem praeexistentem; ergo, hoc ipso quod forma quae erat in subiecto et a subiecto pendebat, extra subiectum conservatur, necessario variatur actio. Unde concluditur mutationem illam, quae est generatio, essentialiter includere unionem ad materiam et causalitatem materiae, et ideo ab illa, praecise sumpta, denominari materiam causantem. Adde quod, licet gratis daremus id quod assumitur, non inde in­ferretur ad illam denominationem esse necessarium in ipsa materia specialem modum, sed ipsa generatione distingui entitatem et formalitatem generationis ab unione eius cum materia, sicut inferius dicemus de ipsa for­ma; sed quia in mutatione quae est ge­neratio, id verum non est, in hoc nunc non immorabimur.

 

8. Materia in formam et compositum, generatione ut causalitate influit.– Ex his ulterius concluditur causalitatem materiae, quatenus est causa in fieri vel formae vel compositi, non esse aliud quam ipsammet generationem, ut essentialiter pendentem a materia; nam mediante illa concurrit ma­teria ad eductionem formae vel compositio­nem compositi; causalitas autem causae ni­hil aliud est quam concursus eius. Item quia causare aliquam rem in fieri nihil aliud est quam quod fieri talis rei sit a tali causa; ergo per eamdem causalitatem causatur res in fieri per quam causatur ipsummet fieri rei. Quod patet a simili ex causa agente; nam ipsamet actio quae est per seipsam ab agente est causalitas activa eius respectu termini seu rei in fieri; eadem ergo propor­tio servanda est in causalitate materiali. Tandem applicari ad hoc possunt multa ex argumentis factis, praesertim iliud quod haec ratio causandi sufficit ad eam denominatio­nem qua materia dicitur causare rem quae generatur, et posita illa ratione causandi et praeciso per intellectum quocumque alio mo­do, sequitur necessario illa denominatio; ergo, quidquid aliud fingatur, est superva­caneum et sine fundamento. Solum videtur notanda differentia in hac causalitate re­spectu formae et respectu compositi, quod respectu formae materia quodammodo ex­trinsecus manet quatenus sustentat formam in se vel ut informantem, non vero intrinsece componit illam; et ideo manifestissi­mum videtur causalitatem materiae respectu formae in fieri nihil aliud esse quam educ­tionem vel unitionem eius prout est a ma­teria, quam ostendimus in re non esse aliud praeter ipsam generationem. At vero respectu compositi, materia comparatur magis intrinsece quia per seipsam illud componit, et ideo respectu compositi necessarium vi­detur ut ipsamet materia intrinsecus inclu­datur. Sed hoc est quidem verum quoad inclusionem in effectu causato, non tamen quoad viam seu fieri quo tenditur ad talem effectum in hoc genere causae materialis; nam materia non ita est causa in fieri rei genitae, ut ipsa etiam fiat; nam illa semper praesupponitur facta et solum se commu­nicat composito quod generatur in suo ge­nere causae; et quatenus haec communicatio est in fieri et materia est causa eius, dicitur esse causa rei genitae in fieri; non est au­tem haec communicatio in fieri nisi media eductione vel generatione, et ideo tota haec causalitas quatenus intelligitur esse quid medium inter materiam et effectum seu com­positum in re, non est aliud ab ipsa gene­ratione, ut est ex materia.

 

Quae materiae causalitas post motum perseverans

 

9. Unio formae ad materiam per seipsam a materia causatur et pendet.– Superest dicendum de causalitate materiae in facto esse, ad quam explicandam incipiendum est a causalitate unionis formae cum materia; nam etiam hanc diximus causari a materia; nunc vero addimus non causari per aliquam causalitatem distinctam a tali unione, sed per ipsammet. Quod facile demonstrari pot­est ex dictis de ipsa generatione; est enim eadem proportionalis ratio. Quod sic osteundo: nam etiam haec unio formae cum ma­teria per seipsam est coniuncta materiae eo modo quo esse potest; ergo per seipsam est pendens a materia eo modo quo pendere potest; ergo per seipsam causatur; eatenus enim causatur quatenus pendet; ergo e con­verso, materia causat illam unionem per ipsammet; nam, ut dixi, eadem est causali­tas, a qua et effectus denominatur causari et causa causare. Omnes consequentiae pro­batae sunt in superioribus; antecedens vero patet primo a posteriori quia impossibile est illam unionem conservari sine concursu ma­teriae seu quin sit in materia eo modo quo esse potest; ergo signum est per seipsam immediate ac essentialiter pendere a ma­teria; nam, si penderet mediante aliquo mo­do ex natura rei distincto, posset Deus aufe­rendo modum illum conservare unionem illam sine materia; hac enim ratione potest conservare formam, ut infra dicam. Antecedens patet quia non potest unio manere quin actu uniat; non potest autem actu unire quin coniungat extrema et utrumque attingat eo modo quo potest et debet. Et haec est ratio a priori propter quam illa unio per seipsam pendet essentialiter tum a forma, tum a ma­teria, a singulis in suo genere, quia est veluti actuale vinculum illarum et non in­diget alio interiecto vinculo aut modo quo ipsas attingat seu illis coniungatur, ne pro­cedatur in infinitum. Tandem confirmatur ratione supra facta, quia hoc sufficit ad hanc causalitatem, et sine illo poni non potest ac illo posito et praeciso omni alio modo sufficienter intelligitur talis causalitas mate­riae; ergo omne aliud est fictum et sine fundamento, neque in hoc est ulla difficul­tas, praeter statim attingendam.

 

10. Permanens causalitas materiae in for­mam materialem est unio.– Qualis sit ra­tionalis animae cum materia nexus.– Hinc ulterius addo causalitatem materiae in ipsam formam (quando forma talis est ut a materia causetur et pendeat) non esse aliud a pro­pria unione talis formae cum materia quate­nus ipsamet unio materialiter causatur a materia et mediante illa forma ipsa pendet etiam a materia. Dixi non esse aliud a pro­pria unione talis formae quia non quaelibet unio sufficit ad hanc causalitatem; anima enim rationalis habet propriam unionem cum materia, quae unio etiam causatur materia­liter a materia et tamen ipsa anima non causatur; non ergo quaelibet unio est cau­salitas ipsiusmet formae sed illa quae est per eductionem formae. Ex quo obiter intelli­gimus unionem animae rationalis cum ma­teria esse singularem et diversae rationis essentialis ab omni unione materialis for­mae, quam substantialem inhaesionem ap­pellare possumus, et hanc dicimus esse cau­salitatem per quam materia causat talem for­mam.

 

11. Obiectioni ocourritur.–Dices: cur non possumus in forma materiali distingue­re duos modos, quorum unus sit mera unio formae cum materia qualis est in anima ra­tionali, et per illum non pendeat illa forma a materia sed solum uniatur ad componen­dum compositum, alius vero modus sit de­pendentia talis formae a materia? Respon­deo quia vel plane impossibile, vel omnino superfluum est tales modos distinguere et multiplicare. Primo, quia in accidente non distinguimus duos modos quorum unus sit unio, alius inhaerentia seu dependentia acci­dentis a subiecto, sed eadem inhaerentia uni­tur et pendet; ergo et similiter, etc. Se­cundo, quia propria dependentia a causa materiali intrinsece et essentialiter includit unionem, ita ut neque fieri, neque intelligi possit quin illam intime includat; ergo in­haesio, quae idem est quod dependentia materialis, non est modus ex natura rei di­stinctus ab unione formae inhaerentis, sed est veluti species unionis in communi; nam alia est inhaesiva, alia vero non; sicut ergo genus et species non sunt modi ex na­tura rei diversi in eodem individuo, ita unio et inhaesio seu dependentia materialis non sunt modi distincti in eadem forma. Ex his ergo facile probata relinquitur assertio posita, quia haec forma per suam unionem pendet a materia; ergo mediante illa causatur a materia in suo genere; ergo etiam materia causat formam mediante illa iuxta principium supra positum, quod causari et causare dicunt eamdem causationem sub di­verso respectu; ergo haec ipsa unio est cau­salitas materiae circa talem formam. Secundo, quia causalitas causae mediat quodammodo inter ipsam et effectum; sed inter materiam et formam non mediat nisi haec unio et quasi inhaesio; ergo illa est causalitas materiae in formam. Tertio, quia haec sufficit ad hoc genus causalitatis praeciso quocumque alio etiam per intellectum.

 

12. Dices neque hoc videri necessarium, quia forma et materia immediate uniuntur, ut supra dictum est. Respondetur immedia­tam unionem non excludere modum unionis realiter vel ex natura rei distinctum ab extremis, sed excludere formam mediam quae intercedat tamquam communis terminus in quo coniungantur extrema; modus autem unionis excludi non potest, quando extre­ma talia sunt quae possint esse separata, quia nisi vel utrumque vel alterum illorurn aliter se habeat quam cum sunt seiuncta, non poterunt esse realiter unita, et ideo etiam in mysterio Incarnationis ponunt theologi hunc modum unionis ex parte humanitatis.

 

Quotuplex unio in materiali composito

 

13. Sed hinc oritur alia difficultas, quae sola videtur esse alicuius momenti in hac sententia et propter quam diximus quar­tam opinionem ex parte esse dubiam, nimi­rum, quia si forma unitur materiae per pro­prium modum unionis, ergo etiam materia unitur formae per proprium modum unio­ris; ergo materia non tantum causat per unionem vel inhaesionem formae, sed mul­to magis per propriam unionem qua ipsa coniungitur formae: atque ita causalitas materiae erit potius proprius modus ipsius ma­teriae quam formae. Ad hanc difficultatem fateor rem esse dubiam an in compositione materiae et formae habeat materia proprium unionis modum, distinctum ab unione for­mae. Dico tamen duo. Unum est esse valde probabilem partem negantem, quia ad unionem duorum extremorum quae inter se immediate uniuntur sufficit unus simplex mo­dus unionis, et assignari potest specialis ra­tio ob quam talis modus magis ad formam pertineat et cum illa realiter idem sit quam cum materia; ergo non oportet plures mo­dos huiusmodi multiplicare. Maior probatur quia omnis modus unionis est vinculum duorum extremorum, unde ad utrumque dicit habitudinem sine qua esse non potest; ergo quilibet modus unionis unit duo ex­trema quorum est unio; ergo unus sufficit ad huiusmodi extrema coniungenda. Et ideo supra dicebamus unionem formae ad ma­teriam non posse esse aut intelligi in rerum natura sine coniunctione et dependentia non solum a forma, sed etiam a materia; et ideo, si per intellectum praescindamus omnem alium modum identificatum materiae, per solam unionem formae ad materiam intelligemus materiam et formam esse perfecte unitas inter se et materiam exercere in formam totam causalitatem quam habet; ergo non est necessarius duplex modus unionis, sed unus sufficit. Minor autem, scilicet, hunc modum potius pertinere ad formam quam ad materiam probatur, quia tota efficientia agentis naturalis terminatur formaliter et proxime ad formam educendo illam vel uniendo materiae; ergo quidquid de novo facit, est in forma tamquam in formali ter­mino actionis, in materia autem solum ut in subiecto, et ideo non unit materiam for­mae directe efficiendo in materia specialem modum, sed solum uniendo formam ipsi materiae et efficiendo in ea informationem et unionem vel inhaerentiam. Estque hoc consentaneum modo se habendi et concur­rendi materiae et formae; nam materia substat actioni agentis et adventui ac reces­sui formarum. Unde quantum ad suam en­titatem omnemque suum intrinsecum mo­dum invariata manet, solumque variatur vel mutatur ratione privationis aut formae re­cedentis aut denuo advenientis. Quod his verbis dixisse videtur Damascen., in sua Phys., c. 3, ubi de materia ait: Ut quae subiecti rationem obtineat, et quantum ad id quod potentia est attinet substantia prae­ditam esse et cum privatione esse ac forma actu praesente manere, atque illud suum, hoc est, potentia, ab omni mutatione liberum conservare, hincque fieri ut nec ab hoc quod potentia est, in actum migret, verum in suo statu manens formam suscipiat ac forma re­cedente rursus priorem statum retineat. At vero forma est quae advenit materiae et ab illa recedit, et ideo omnis mutatio quae fit in materia est ratione formae, et similiter omnis unio est per coniunctionem formae ad illam. Quod praeterea materiali exemplo declarari potest: nam basis quae supponitur columnae in se non variatur nec mutat locum aut aliquem alium modum ex hoc quod columna ei superponatur vel auferatur aut varietur, sed tota mutatio fit in colum­na quae superponitur, a qua provenit omnis denominatio in basim, quae dicitur susten­tare columnam. Et similiter in accidentali­bus mutationibus, quando lignum, verbi gra­tia, calefit, non fit duplex mutatio in ligno, una in adhesione caloris, altera in unione ligni ad calorem, sed una tantum, quae con­sistit in introductione caloris.

 

14. Addo secundo, quamvis gratis ad­mitteremus esse in materia proprium modum unionis distinctum ab unione formae, nihilominus non posse tribui quod sit causalitas per quam materia causat formam, quia nec materia per talem modum sustentat for­mam neque forma per illum modum pen­det a materia. Prior pars constat quia ma­teria non per modum, sed per suam entitatem sustentat formam. Posterior probatur quia forma per suam inhaesionem pendet a materia, unde, si in materia est talis mo­dus unionis, potius erit ut effectus conse­quens ex informatione et, quantum est ex se, eiusdem rationis erit, sive forma pen­deat a materia sive non. De qua unione materiae iterum occurret sermo tractando de causa formali.

 

15. Materia qua causalitate compositum constituat.– Ex his ulterius concluditur cau­salitatem materiae circa compositum nihil omnino addere ipsi materiae praeter unio­nem formae, atque ita non esse aliam causa­litatem compositi nisi ipsammet causalitatem formae vel unionis solumque addere respec­tu compositi quod materia media unione seipsam exhibet ad componendum intrinsece compositum; unde ipsa entitas materiae ma­gis intme ingreditur causalitatem compo­siti quam formae vel unionis; in re tamen nihil aliud intervenit nisi entitas materiae et unio seu causalitas formae.

 

16. Duplici distincta causalitate fungitur materia. – Obiectioni satis fit. Ultimo intelligirur ex dictis quod supra etiam insinua­tum est, duas tantum esse causalitates ma­teriae ex natura rei distinctas, licet ratione possint plures distingui. Causalitas enim materialis respectu rei in fieri vel in facto esse ex natura rei distinctae sunt, sicut gene­ratio ex natura rei distinguitur a forma seu a re genita, et unitio in fieri ab unione ut facta; ostendimus autem causalitatem rei in fieri non distingui in re ab ipsa generatione vel unitione; causalitatem vero rei in facto esse similiter non distingui ab unione ut fac­ta et formaliter terminante unitionem; ergo necesse est huiusmodi causalitates inter se esse distinctas ex natura rei. Dices posse has duas causalitates ad unam revocari quia res in facto esse non causatur nisi mediante actione; ergo causalitas tota consistit in ac­tione et generatione ipsa prout est a materia; reliqua enim omnia potius sunt quid causa­tum quam causalitates, sicut respectu agen­tis tota causalitas consistit in actione vel unitione, et unio in facto esse non est cau­salitas agentis, sed quid causatum. Respon­detur non esse parem rationem, quia causa materialis per se est causa rei in facto esse etiamsi cesset omnis actio, ita ut si, per impossibile, compositum materiale non pen­deret ab aliquo agente in fieri vel in con­servari, nihilominus haberet materia suam causalitatem circa tale compositum vel circa formam eius; est igitur in materia propria quaedam causalitas, quae non versatur circa actionem vel mutationem neque per illam fit, sed immediate est circa ipsum esse totius compositi quatenus includit unionem ma­teriae cum forma; et ex sectione sequenti constabit interdum esse materiam causam rei et non productionis rei; sunt ergo hae cau­salitates ex natura rei distinctae. Unaquaeque vero earum potest comparari et praecise concipi in ordine ad res diversas et secun­dum varias habitudines explicari in ordine ad formam vel compositum; tota tamen illa distinctio est per rationem seu per concep­tus nostros inadaequatos, ut ex superioribus constat.

 

SECTIO X

 

UTRUM MATERIALIS CAUSA SUBSTANTIALIS IN CORPORIBUS INCORRUPTIBILIBUS INVENIATUR

 

1. Hactenus solum explicuimus materialem causam in substantiis generabilibus et corruptibilibus, in quibus notior est ob con­tinuam transmutationem; nunc videndum superest an sit etiam hoc genus causae in corporibus incorruptibilibus. In qua re multae continentur quaestiones. Prima, utrum in caelis (hos enim nomine corporum in­corruptibilium intelligimus) sit materia. Se­cunda, qualis sit et in quo cum materia generabilium conveniat aut differat. Tertia, quomodo materialem causalitatem cum illis corporibus exerceat; et, quamvis duae primae quaestiones physicae sint et in libris de Caelo tractari soleant, tamen ad explicandam ter­tiam, quae propria est huius loci, aliae ne­cessario praemittendae sunt.

 

Prima Commentatoris opinio

 

2. Circa propositam ergo quaestionem fuit opinio Commentatoris negantis esse in caelo compositionem materiae et formae. Ita habet VIII Metaph., com. 12, et lib. XII, com. 20, et I de Caelo, com. 20, et libro de Substant. orbis, c. 1 et 2. Eumque se­quuntur omnes sectatores eius, Iandun., de Substant. orb., q. 1; Zimara, theorem. 107; Caietan. de Thienis, I Phys., q. 21; et ex scholasticis, Durand. et Gabr., et alii, In II, dist. 12, ubi etiam D. Thom. in eamdem sententiam inclinavit, q. 1, a. 1, et in Quaest. disput. de Spiritualibus creatur., a. 6, ad 2, et VIII Metaph., c. 14. Fundatur praecipue haec sententia in variis Aristotelis testimoniis, propter quae Scotus, In II, dist. 14, q. 1, fatetur esse sententiam Aristotelis licet eam non approbet. Primum est VIII Metaph., text. 14, ubi ait, neque omnium materia est, sed quorumcumque generatio et transmutatio invicem sunt; quaecumque vero absque eo quod transmutentur sunt aut non ho­rum materia non est; et text. 4 eiusdem li­bri ait: Non est necesse, si quid materiam habet localem, etiam habere materiam generabilem et corruptibilem, id est, quae sit fundamentum generationis et corruptionis, quae apud ipsum idem esse videtur quod materia componens substantiam, ut statim ostendam. Et eodem sensu subdere videtur, text. 12, substantias perpetuas aut non habere materiam, aut non talem, sed solum quae secundum locum mobilis est, et lib. IX, text. 17, ait in rebus perpetuis non esse po­tentiam ad esse simpliciter, sed tantum ad Ubi: Alioqui (inquit) etiam esset potentia ad non esse: nam omnis potentia est potentia contradictionis. Demum XII Metaph., text. 10, eamdem sententiam repetens, ait: Quae­cumque mutantur, materiam habent, sed di­versam, nam et ipsorum sempiternorum quaecumque non sunt generabilia, sed latio­ne mobilia, attamen non generabilem, sed unde quo.

 

3. Ratio huius sententiae est quia philo­sophi non pervenerunt in cognitionem mate­riae nisi per viam transmutationis, sumpta proportione a transmutatione artificiali vel accidentali ad substantialem; ergo in his substantiis ubi nullum est vestigium trans­mutationis substantialis non est necessaria materia; nec potest esse ullum fundamentum ad eam asserendam. Secundo declara­tur amplius haec ratio, quia natura nihil facit frustra; sed in caelis non est ad ullum finem necessaria haec compositio ex materia; in his enim rebus inferioribus, quia futurae erant continuae generationes et corruptiones, ob earum contrarietatem necessaria erat materia, quae esset primum subiectum et fundamen­tum earum; at vero cum caeli institueren­tur ut essent perpetui, sicut conditi sunt sine contrarietate, ita etiam sine illa compositione quae est propria earum rerum, quae sicut componuntur, ita dissolvi possunt; aptior enim est simplex entitas ad perpetuitatem, quam composita. Tertio, quia si aliquod esset signum materiae in caelo, maxime quia quan­titatem habet; at hoc non est sufficiens sig­num, quia non repugnat fieri integram substantiam physice simplicem et capacem quan­titatis; ergo quantitas non est sufficiens sig­num materialis compositionis. Nam, si illa substantia est possibilis, faciat illam Deus; ergo tunc extensio quantitatis non esset suf­ficiens indicium materialis compositionis in tali substantia; ergo neque nunc est in cae­lo. Cur enim non dicemus talem esse sub­stantiam caeli? Etenim, si huiusmodi substantia quanta possibilis est, melior est et perfectior si sit simplex quam si composita, caeteris paribus. Rursus ad decorem et per­fectionem universi pertinebit talis substantia; sunt enim in universo quaedam substantiae simplices non quantae, et aliae substantiae compositae et corporeae; ergo ut in universo sit omnium rerum vel graduum varietas, op­time quadrat ut sit aliqua substantia sim­plex quoad compositionem physicam et es­sentialem, quanta vero et composita ex par­tibus integrantibus; ergo huiusmodi sunt illa corpora aeterna quae ex hac parte pro­pinquius videntur accedere ad modum existendi substantiarum simplicium.

 

4. Quod vero non repugnet id quod in hac ratione assumitur, scilicet, dari substan­tiam non compositam ex actu et potentia physicis et substantialibus et capacem quan­titatis, probatur, quia nulla repugnantia in­volvitur in his terminis vel conditionibus, neque fieri potest ulla ratio ob quam tale ens non comprehendatur sub latitudine en­tis creabilis. Dices omnem substantiam esse aut formam, aut materiam, aut compositum; substantia ergo, quae neque est composita, neque capax materiae, erit forma subsistens; ergo intellectualis; ergo incorporea; ergo repugnat esse substantiam simplicem et cor­poream; unde perinde est dicere substan­tiam immaterialem et corpoream ac dicere substantiam immaterialem et materialem. Et confirmatur (ac fere in idem redit), nam omnis substantia vel est potentia, vel actus, vel composita ex potentia et actu; sed illa substantia non esset potentia substantialis ac receptiva, alioqui esset materia; neque etiam esset composita ex actu et potentia; ergo esset actus subsistens; sed huiusmodi actus non est capax quantitatis, alioqui oc­cluditur via ad probandum angelicas sub­stantias non esse capaces quantitatis. Sed hae rationes non satis videntur ostendere repugnantiam; nam prior divisio substantiae in materiam, formam et compositum, non est adaequata substantiae in communi; nam Aristoteles, cum eam divisionem tradit in II de Anima, in princip., et VII Metaph., text. 7, plane loquitur de forma informante; sic autem angelica substantia nec est forma, nec materia, nec compositum; dividitur ergo ibi substantia inferior, seu aliquo modo gene­rationi et corruptioni obnoxia. Alioqui, ut di­visio sit adaequata omni substantiae, loco illius membri, scilicet, substantiae compositae, po­nenda esset completa; omnis enim substan­tia aut est completa aut incompleta per mo­dum potentiae, ut materia, aut per modum actus, ut forma. Substantia vero completa rursus dividenda est in compositam ex mate­ria et forma, et simplicem secundum nega­tionem talis compositionis; haec vero ulterius potest subdividi in incorpoream, quae est ita simplex ut compositionem etiam partium integrantium excludat, et corpoream, quae habeat compositionem ex his partibus sine compositione ex principiis essentialibus materiae et formae; nulla enim affertur ratio ob quam repugnet eamdem substantiam completam habere unam compositionem sine alia.

 

5. Quapropter repugnantia illa, quo ta­lis substantia esset materialis et immaterialis, solum in vocibus consistere videtur. Unde distingui potest illa vox materialis; proprie enim significat rem compositam ex materia quae sit pura potentia et forma, et in hoc sensu illa substantia simplex non es­set materialis sed potius immaterialis, sumpta hac privativa voce in contraria et propor­tionata significatione; sic autem non conver­tentur immateriale et incorporeum, iuxta praedictam sententiam. Quia vero partes in­tegrantes ad materialem causam reducuntur ab Aristotele, ideo latius potest sumi illa vox, et omnis substantia quae partes habet integrantes appellari potest et materialis et com­posita aliquo modo ex materia. Et hoc sen­su illa substantia de qua agimus non diceretur immaterialis, sed materialis; nam immateriale sumptum in proportionata signifi­catione reciproce dicetur cum incorporeo. Nec sunt inusitatae hae significationes, nam forma ligni dicitur materialis quamvis ma­teria non constet, quia est extensa; forma vero hominis contraria ratione immaterialis est. Altera vero divisio actus et potentiae etiam patitur aequivocationem; nam, si nomine actus subsistentis intelligatur substan­tia integra quae non indiget alio actu sub­stantiali et intrinseco ut actu sit, sic conce­dimus illam substantiam simplicem de qua agimus, fore actum subsistentem; negamus tamen huiusmodi actum subsistentem non posse esse capacem quantitatis; neque prop­terea occluditur via ad probandum substan­tias angelicas esse incapaces quantitatis; id enim non est probandum ex communi ra­tione actus subsistentis in ea significatione, sed aliunde, scilicet, quia sunt actus perfec­tiores et indivisibiles et intelligentes. Unde, si nomine actus subsistentis intelligatur sub­stantia ita perfecta ut omnino recedat a con­ditionibus materiae et a compositione ex partibus integrantibus, sic negamus divisio­nem illam esse adaequatam, aut illam substantiam simplicem et corpoream esse actum subsistentem. Atque haec est tota probabi­litas huius sententiae, iuxta quam negandum est propriam causam materialem et substan­tialem de qua agimus reperiri in caelestibus vel incorruptibilibus corporibus, sed solum reductive quatenus partes integrantes, ut dixi, ad materialem causam reducuntur. Negari enim non potest quin substantia corporea necessario habeat hanc compositionem; con­trarium enim claram repugnantiam involvit.

 

Secunda D. Thomae sententia

 

6. Secunda sententia principalis est om­nia corpora etiam incorruptibilia componi ex vera et propria materia quae sit substantialis potentia physica ad formam. Haec est opi­nio D. Thomae, et discipulorum eius, I, q. 66, a. 2, et I de Caelo, lect. 6, et VIII Phys., lect. 20; Capreol., In II, dist. 12, q. 1; Soncin., XII Metaph., q. 7; Iavel., lib. VIII, q. 12; Soto, II Phys., q. 1. Tenet etiam Scotus, loco cit.; et Aegid., In II, dist. 2, et I Hexamer., c. 4 et sequentibus; Ocham, In II, q. 22; D. Bonavent., In II, dist. 12, a. 2, q. 1. Tenuit etiam Avicen­na, lib. I Suffic., c. 6; Paulus Venet., in Summa de Caelo, c. 2, ubi refert Themis­tium, Theophrastum et alios. Et pro hac etiam parte afferuntur varia Aristotelis tes­timonia, ita ut quae fuerit eius in hac parte sententia satis obscurum esse videatur. Nam I de Caelo, c. 9, text. 93, 94 et 95, expres­se dicit caelum ex materia constare, et inde probat non posse esse aliud caelum quia ex universa materia constat. Praeterea, XII Me­taph., text. 22, ait omnium sensibilium cor­porum eadem esse principia, materiam, sci­licet, et formam, et II de Generat., c. 9, text. 51, ait duo principia, materiam, scili­cet, et formam etiam rebus aeternis pri­masque tenentibus tribui; in his vero infe­rioribus addi tertium, nempe privationem, ad generationem constituendam. Denique VIII Metaph., text. 10, ait omnem substantiam sensibilem materia constare. Ratione fundatur haec sententia duobus principiis superiori oppositis. Unum est ad incorruptibi­litatem caelorum seu corporum non esse ne­cessariam carentiam materiae, quod princi­pium declarabitur fusius in puncto sequenti. Nunc breviter probatur quia, quamvis res constet materia et forma, potest unio earum esse indissolubilis, quod satis est ad incorruptibilitatem. Alterum principium est quantitatem molis, quam habent omnia corpora etiam incorruptibilia, esse necessario coniunctam cum materia, ita ut sit proprietas tam propria materiae seu rei compositae ex ma­teria ut sit certum indicium illius. Quod his verbis scripsit Plotinus, Enneade II, lib. IV, c. 6: Quidquid habet molem, habet ma­teriam.

 

Collatio superiorum opinionum

 

7. Ex his sententiis neutra potest eviden­ter probari quia nullus est effectus qui evi­denter nobis ostendat esse vel non esse ma­teriam in huiusmodi corporibus, quod satis declaratum est referendo ipsas sententias. Nam prior ex incorruptibilitate infert carentiam materiae, quam illationem posterior sententia evidenter ostendit non esse bonam; nam, licet res immaterialis necessario sit in­corruptibilis, non tamen convertitur; atque ita, licet in re incorruptibili ut sic non sit necessaria compositio ex materia, ad incorruptibilitatem tamen potest esse necessaria propter alias causas non impediente incorruptibilitate. Quia, licet haec saepe oriatur ex simplicitate rei, interdum tamen potest oriri ex indissolubili nexu formae et materiae, ut posterior opinio recte dicebat. Neque enim rationabiliter dici potest repugnare unioni materiae et formae quod sit indissolubilis; quae est enim haec repugnantia? Non enim om­nis compositio postulat ut dissolvi possit, etiam in naturalibus, ut patet in composi­tione ex accidente et subiecto. Si ergo datur forma accidentalis inseparabilis a subiecto, cur non poterit etiam dari forma substantialis inseparabilis a materia? Item compositio ex partibus integrantibus potest esse naturaliter indivisibilis, ut est in caelo; ergo etiam alia compositio ex materia et forma poterit esse naturaliter indissolubilis; inefficax ergo est illatio quae fit ex incorruptibilitate ad ca­rentiam materiae.

 

8. Caelum ex materia et forma composi­tum.– Posterior vero sententia ex quanti­tate molis infert compositionem ex materia, quae consecutio etiam videtur incerta ob argumentum ultimum prioris sententiae. Propter quod non est mihi evidens implica­re contradictionem fieri substantiam simplicem et completam quantitatis capacem; quod si hoc non implicat, enervatur omni­no illa consecutio cum non sit formalis ne­que absolute necessaria. Nihilominus tamen, quantum ex signis et effectibus nos iudicare possumus, verisimilius est caelum esse com­positum ex materia et forma. Primo quidem, quia in illo sunt omnia accidentia quae ma­teriam consequuntur excepta corruptibilitate, ut sunt quantitas, quae eiusdem rationis est in omnibus corporibus. Deinde est in caelis rarum et densum, quae per materiam defi­niuntur; est enim densum quod sub parva quantitate multum habet materiae, ut constat ex II de Generatione. Ad haec in caelis sunt quaedam accidentia quae videntur or­dinata tantum ad recipiendum, ut quantitas, secundum quam sunt physice mobiles; alia vero ad agendum, ut lumen, et si quae sunt aliae facultates per quas influunt; ergo, sic­ut haec indicant formam, ita illa indicant materiam. Denique omnia corpora physice mobilia sunt entia naturalia: ideo enim sub obiecto philosophiae oomprehenduntur; un­de Aristot., I de Caelo, c. 2, caelestia corpora ponit inter naturalia entia quae na­tura constant; sed iuxta eiusdem doctrinam, II Phys., c. 1 et 2 natura non est nisi materia vel forma, neque aliam physicam naturam  cognoscimus; ergo omnia corpora etiam incorruptibilia huiusmodi natura constant. Quae ratio saltem probat esse hanc sententiam magis consentaneam doctrinae Aristotelis. Quid vero ad priora testimonia respondendum sit videbimus sequenti sec­tione. Atque haec resolutio magis ex sequen­tibus responsionibus persuadebitur.

 

Argumentorum solutiones

 

9. Ad primam ergo rationem prioris opi­nionis respondetur quod licet prima cogni­tio materiae primae inventa fuerit per viam motus et transmutationis, tamen, semel co­gnita hac compositione ex materia in infe­rioribus corporibus, inde ratiocinatum est ad superiora, et ex aliis similitudinibus et ac­cidentibus talium corporum intellectum est hanc compositionem communem esse omni­bus corporibus. Unde ad secundam respondetur non oportere ut compositio ex mate­ria et forma sit propter alium finem extrin­secum, sed propter ipsam substantiam com­ponendam quae ex eis constat; et, quia na­tura talis substantiae huiusmodi compositio­nem postulat ut habeat omnia quae sibi connaturalia sunt, scilicet, materiam, ut pos­sit subsistere, occupare locum, moveri et similia, formam vero, ut sit in actu et ut agere possit. Quocirca falso videtur in eo argumento supponi materiam in his rebus inferioribus solum esse propter generationes et corruptiones; est enim haec una ex proprietatibus huius materiae, non tamen adae­quata ratio materiae ut sic.

 

10. Ad tertiam respondetur primo proba­bile esse quantitatem et materiam ex natu­ra sua ita esse adaequate connexas ut re­pugnet quantitatem esse connaturalem alicui enti quod materiam non habeat; hoc enim magis indicant ea quae de corporibus expe­rimur, et nullum est prorsus fundamentum sufficiens ad fingendum aliud genus natura­lium entium possibilium. Neque hoc repug­nat infinitati divinae potentiae, ut per se sa­tis patet, quia potentiae divinae infinitas non immutat rerum naturas; et quamvis possit supra illas operari, non tamen facit ut sit connaturale quod ordini naturae congruum vel consentaneum non est. Unde inferius os­tendemus e converso fieri non posse ut sit substantia ex materia et forma composita, cui naturale non sit habere quantitatem; quid ergo mirum videri debet ut e converso etiam repugnet dari substantiam omnino completam et quantam quae non sit com­posita ex materia et forma tamquam ex suis partibus? Concipiendi ergo sunt duo ordi­nes substantiarum a Deo creabilium, scilicet, compositarum ex materia et forma et simplicium. Prioribus omnibus communis est haec imperfectio, quod sunt capaces quanti­tatis; posteriores vero omnes substantiae adeo perfectae sunt (agimus de substantiis com­pletis), ut eis quantitas repugnet; et ideo tales substantiae dicuntur ab Aristotele se­paratae et actus simplices ac intellectuales. Repugnat autem naturis rerum ut hi duo ordines inter se confundantur, ideoque non potest una et eadem res habere imperfectio­nem unius ordinis coniunctam cum perfec­tione alterius.

 

11. Addo deinde, quamvis hoc admit­teremus, scilicet, posse dari substantiam sim­plicem et integram ac subiectam quantitati molis, non posse convenienter attribui caelo talem substantiae modum, quia esset valde imperfecta, quia non esset actus perfectissi­mus, ut per se constat, quia esset imperfec­tior substantiis intellectualibus, immo et multis substantiis compositis ex materia et for­ma, praesertim homine, et aliunde etiam ca­reret actu substantiali, qui est maxime per­fectus inter actus informantes. Sicut ergo substantia creata carens omni pulchritudine formae accidentalis est valde imperfecta, ita substantia corporea carens pulchritudine for­mae substantialis esset valde imperfecta et quasi monstrosa. Et fortasse hinc sumitur non leve argumentum proportionale, nec parvi (ut ita dicam) ponderis, sicut non pot­est dari substantia creata incapax accidentis, ita non posse dari substantiam corpoream incapacem substantialis formae seu non con­stitutam per actualitatem illius, si integra et completa sit; si vero sit simplex et sub quantitate subsistens, non esse integram sed potentialem partem indigentem actualitate formae. Et confirmatur, nam talis substantia non posset esse secundum se totam activa ullo actionis genere; non enim actione im­manente cum esset res inanimis, nec vero transeunte quia hoc excedit limites naturalium agentium qualia sunt corpora caeles­tia, et ita potius esset nullius activitatis aut efficaciae. Sicut ergo corpora caelestia non agunt nisi inducendo formam in materiam, ita etiam non sunt nisi per existentiam pro­priae formae in propria materia. Quocirca, quamvis simplicitas, caeteris paribus, sit in­dicium et argumentum perfectionis, tamen illa simplicitas in substantia corporea non es­set indicium perfectionis sed potius imper­fectionis; nec enim semper entia quo sim­pliciora eo perfectiora sunt.

 

SECTIO XI

 

AN MATERIA INCORRUPTIBILIUM CORPORUM SIT EIUSDEM RATIONIS CUM ELEMENTARI

 

1. In hac re fuit sententia Avicennae eamdem secundum speciem esse materiam omnium corporum, tam caelestium quam terrestrium, tam corruptibilium quam inco­rruptibilium, quam opinionem multi ex theologis secuti sunt, praesertim Aegidius locis citatis, et in eamdem inclinat Scotus et alii. Potest autem haec sententia duobus modis defendi. Primo asserendo caelum esse cor­pus corruptibile et elementaris naturae, et hoc modoo eam docuit Plato, ut etiam D. Thomas infra citandus meminit; et Ne­mesius, lib. De Natura hominis, c. 5, refert Platonem posuisse caelum ex igne et terra. Secundo, potest illa sententia defendi simul cum caeli incorruptibilitate, et utroque mo­do a nobis tractabitur, quamvis in praesenti nos potius supponamus incorruptibilitatem aliquorum superiorum corporum, et ea incorruptibilitate supposita, materialem causam eorum inquiramus. Fundari autem potest praedicta opinio partim in naturali ratione, partim theologica.

 

2. Prima ratio metaphysica est, quia im­possibilis videtur distinctio specifica inter materias, quia teste Aristotele, VII Metaph., text. 49, actus est qui distinguit, praesertim specifice et essentialiter; sed quaelibet ma­teria est pura potentia; ergo non potest in ea reperiri distinctio specifica. Et confirma­tur quia materia prima est infimum ens substantiale quod esse potest, et ideo ab Au­gustino dicitur esse prope nihil; ergo intra latitudinem materiae non potest dari spe­cifica distinctio; alias, cum duae res spe­cie diversae necessario sint inaequalis perfec­tionis, esset una materia essentialiter perfec­tior alia atque ita aliqua materia non esset infimum ens nec summe distans a Deo, quod repugnat imperfectioni materiae. Nam pura potentia extreme opponitur puro actui, vi­denturque esse quasi duo extrema totius latitudinis substantiarum; unde sicut in puro actu non potest esse specifica distinctio, ita nec videtur possibilis in pura potentia.

 

3. Secunda praedictae opinionis ratio sit, quia talis distinctio necessaria non est. Si quid enim cogeret ad illam introducendam, maxime incorruptio caelorum; sed hoc non. Primo quidem quia, licet caeli nunquam actu corrumpantur, non inde fit ab intrinseco esse incorruptibiles; fieri enim potest ut, licet ex vi suae compositionis substantialis caelum corruptibile sit, de facto tamen nun­quam corrumpatur, quia in suo loco natu­rali existens et distans ab omnibus agenti­bus contrariis, est ita dispositum ut omni­bus resistere possit. Vel secundo quia, licet caelum constet ex hac materia, potest esse naturaliter incorruptibile ab intrinseco. Quia sola materia prima non est sufficiens prin­cipium corruptibilitatis, nisi etiam forma ta­lis sit ut unio eius sit separabilis a materia, quod duplici ex capite provenire solet, sci­licet, vel quia unitur materiae mediis dispositionibus habentibus contrarium, quae duae rationes inveniuntur in formis rerum generabilium, non autem in formis caelorum; nam forma caeli propter suam eminentem perfectionem vir­tute continet inferiora, et ita per sese replet totam materiae capacitatem et prae­terea [2] unitur materiae per dispositiones non habentes contrarium; unde Aristoteles inde solum probavit caelum esse incorrupti­bile quia non habet contrarium. Sic ergo conficitur ratio; nam ut caelum sit incorruptibile satis est quod unio eius cum materia sit naturaliter indissolubilis; sed hoc esse potest absque diversitate materiae propter modum informationis et dispositionum; ergo propter hanc causam non oportet illam ma­teriarum distinctionem introducere. Quod potest declarari exemplo theologico; nam unio humanitatis Christi ad Verbum indis­solubilis est, quamquam illa humanitas ex se sit capax propriae subsistentiae et illa ca­reat, quia subsistentia Verbi talis est ut repleat capacitatem humanitatis et contrarium non habeat; sic ergo in praesenti intelligi potest de informatione formae caeli, etiamsi sit in materia rerum generabilium. Et confirmatur quia alias, si propter incorruptibi­litatem caelorum oporteret materiam eorum distingui a materia inferiori, eadem ratione distinguenda esset materia uniuscuiusque caeli a materia aliorum, quod videtur valde absurdum; sequela autem patet a paritate rationis.

 

4. Theologico argumento roboratur prae­cedens opinio.– Tertio addunt theologi fundamentum sumptum ex prima rerum creatione, quod hic praetermittere non pos­sumus ut declaremus metaphysicam non re­pugnare theologiae. Aiunt ergo ex historia Genesis constare Deum ex eadem materia caelos et elementa condidisse, ideoque nulla esse corpora quae ex distinctis materiis con­stent. Antecedens probatur ex illis verbis Ge­nes., 1: In principio creavit Deus caelum et terram, terra autem erat inanis et vacua, et tenebrae erant super faciem abyssi. Ubi Au­gust., XII Confess., c. 7, intelligit per caelum significari naturam angelicam, nomine autem terrae materiam primam ex qua om­nia corpora formata sunt. Alii vero, quia illa interpretatio illius vocis caelum nimis videtur metaphorica, nomine caeli significa­ri dicunt caelum empyreum quod est sedes beatorum, de quo multa in antiquis Patri­bus leguntur, ut videre licet apud Damas­cen., lib. II Fidei, c. 6; et Theodoretum, Quaestion. super Genes., q. 11 et 14; et Basilium, hom. 2 et 3 in Genesim; et Be­dam, in suo Hexamer., in princ.; et Chry­sostom., exponentem verba illa ad Hebr., 8: Sanctorum minister et tabernaculi Dei quod fixit Deus et non homo; et Hilarium, in illa verba Ps. 122: Ad te levavi oculos meos, qui habitas in caelis; et Diodorum, apud Lippomanum, in Catena super Genesim. Nomine autem terrae significari dicunt mate­riam primam, seu corpulentam massam ex qua Deus omnia corpora formavit, in quo cum Agustino conveniunt. Quam opinionem sequitur Abulensis, in Genesim; et tribui solet Bedae, Straboni et Hugoni Victori; et eamdem insinuat Theophil. Antiochenus, lib. II ad Autolycum, aliquantulum a principio; et Philastrio, lib. de Haeresibus, inter igno­rantias quorumdam haereticorum refert quod duplicem terrae acceptionem ignoraverint. Una, qua significat hoc elementum quod inhabitamus; altera, qua significat Hyle, id est, materiam invisibilem et incompositam quae veluti matrix est omnium rerum. Quae sententia confirmari potest difficili loco Sapient., 11: Omnipotens manus tua creavit orbem terrarum ex materia invisa; haec ergo materia nomine terrae significata est et ex illa tamquam ex materia constat totus ter­rarum orbis.

 

5. Alii vero, quoniam haec etiam inter­pretatio nominis terrae valde metaphorica est et aliena ab historica narratione, pro­prie intelligunt ea voce significari elemen­tum terrae quod Deus primo die simul cum caelo empyreo creavit. Addunt tamen simul cum eis creatam fuisse aquam quae totum illud spatium replebat quod inter terram et caelum empyreum interiectum est, ex qua postea Deus omnes caelos et elementum ig­nis et aeris creavit; atque ita concludunt, haec omnia corpora ex eadem materia con­stare. Assumptum vero probant ex illis ver­bis proxime sequentibus: Et tenebrae erant super faciem abyssi; abyssus enim est copio­sa aqua ad cuius fundum non facile pene­trari potest, ut Basilius declarat super Ge­nesim, et Augustinus in Ps. 14. Unde sta­tim subditur: Et Spiritus Domini ferebatur super aquas. Fuerunt ergo aquae simul cum terra et caelo, et inter terram et caelum pro­creatae; et cum verisimile non sit aliquod spatium interpositum inter caelum et terram mansisse vacuum, constat totum repletum fuisse aquis, quia Scriptura non facit mentionem alterius corporis tunc procreati quo repleri posset. Atque ita concluditur cae­lum productum esse ex aqua. Cui senten­tia favent verba illa Petri, II epistol., c. ult., Latet hoc volentes, quod caeli erant prius, et terra de aqua et per aquam consistens verbo Dei. Idemque dixisse eumdem Petrum cum Simone Mago disputantem refer­tur in lib. I Recognit. Clementis, circa prin­cipium. Denique vox etiam hebraea qua caeli Samain appellantur, huic sententiae favet, nam (ut ait Hieron., epist. 83, ad Oc­ceanum) illud nomen ex aquis sumptum est. Aliqui vero addunt corpus illud quo spa­tium inter terram et caelum replebatur, non fuisse proprium elementum aquae, sed aqueam materiam quasi vaporem quemdam aut nebulam, iuxta illud Ecclesiast., 24. Sicut nebula texi omnem terram; et illud Iob, 38: Quis conclusit ostiis mare, quando erum­pebat quasi de vulva procedens, cum pone­rem nubem vestimentum eius, et caligine illud, quasi pannis infantiae, obvolverem? Et ex hac materia nebulosa aiunt creatos esse caelos omnes praeter empyreum, atque ita fit ut eadem materia constent.

 

6. Et confirmatur haec opinio alia du­plici sententia Scripturae. Una est quod sunt verae aquae super firmamentum, id est super octavam et stellatam sphaeram, ut constat ex eodem Genes., 1: Fiat firmamen­tum in medio aquarum et dividat aquas ab aquis, et fecit Deus firmamentum, divisitque aquas quae erant sub firmamento ab iis quae erant super firmamentum; et in aliis Scrip­turae locis saepe fit mentio aquarum supra caelos existentium, ut Ps. 103 et 148, et apud Danielem, in cantico trium puerorum. Ex hac ergo Scripturae sententia colli­gitur caelum non esse alterius materiae quam elementum aquae, fuisseque ex aqua forma­tum, partemque aquarum super ipsum fuis­se relictam. Altera sententia Scripturae est caelos aliquando fore corrumpendos et igne comburendos et in meliorem substantiam transformandos, ut videtur expresse praedi­cere Isaias, c. 51 et 65, et clarius D. Petrus, II Canonic., c. ult., et indicatur multis aliis locis. Hinc ergo recte colligitur constare cae­lum materia capaci substantialis mutationis, et consequenter habere materiam eiusdem rationis cum materia horum inferiorum.

 

Posterior sententia priori contraria

 

7. Secunda sententia docet materiam cae­li esse diversae rationis a materia horum in­feriorum vel, ut universalius magisque me­taphysice loquamur, materiam corporum in­corruptibilium necessario esse diversae ratio­nis a materia corruptibilium corporum. Ita docet D. Thomas, I, q. 66, a. 2, et I-II, q. 49, a. 4, et II cont. Gent., c. 16; et eam sequuntur auctores citati in superiori sectio­ne. Immo etiam Comment., VIII Metaph., com. 12, licet absolute neget caelum habe­re materiam, sub conditione tamen ait, si illam habet, eam esse diversae rationis. At­que haec est sine dubio sententia Aristote­lis locis citatis pro opinione Commentatoris in superiori puncto; nam in eis plane negat caelum habere talem materiam qualem ha­bent haec inferiora; unde, cum aliis locis dixerit habere materiam, necesse est ut illam asserat esse diversae rationis. Id quod disertis fere verbis affirmat, XII Metaph., text. 12, et in hoc sensu communiter exponitur, quod lib. X Metaph., c. 5, ait corrup­tibile et incorruptibile differre genere; non est enim hoc verum de genere logico, cum corpora corruptibilia et incorruptibilia in ge­nere substantiae et corporis conveniant, opor­tet ergo intelligi de genere physico, quod om­nes materiam esse intelligunt, quae ita appel­latur, quia eam proportionem servat ad for­mam quam genus ad differentiam. Unde I de Generat., c. 6, apertius dicit ea quae non possunt mutuo agere et pati non habere eamdem materiam. Est ergo haec sententia magis consentanea philosophicae doctrinae; ut vero simpliciter veriorem esse ostendamus paulatim procedendum est, iuxta tria fun­damenta prioris sententiae.

 

Materiarum specifica diversitas non repugnat

 

8. Dico primo nihil repugnare naturis re­rum quod in substantialibus potentiis et ma­teriis detur specifica et essentialis diversitas. Probatur primo ostensive ex iis quae in su­perioribus dicta sunt de natura materiae pri­mae. Ostendamus enim habere veram essen­tiam, realem et substantialem, et in genere entis habere suam actualitatem entitativam, quamvis incompletam et cum habitudine ad formam; ergo in illo gradu et modo essen­tiae partialis potest esse diversitas et maior et minor essentialis perfectio. Patet conse­quentia, quia nec ex parte Dei est impoten­tia, nec ex parte rei est repugnantia. Sicut enim potentia passiva accidentalis potest esse diversa specie, quia ad actum specie et genere diversum ordinatur, eodem modo pos­sunt distingui potentiae substantiales. Quod declaratur amplius; nam formae substan­tiales quaedam sunt quae uniuntur mate­riae per generationem totius, quae lato modo dici possunt formae generabiles; aliae vero sunt formae quae non possunt fieri aut uni­ri per generationem, sed per creationem vel concreationem tantum; ergo si instituatur materia apta ad recipiendas solas formas prio­ris generis et incapax aliarum, erit plane di­versae naturae a materia capaci ingenerabi­lium formarum; non autem repugnat ut huiusmodi materia cum tali natura et capaci­tate instituatur; ergo non repugnat fieri ma­terias diversarum naturarum et essentiarum.

 

9. Actum distinguere, qualiter intelligen­dum.– Secundo potest hoc probari solven­do fundamentum primae sententiae et om­nes rationes quibus probare conantur eius defensores hoc esse impossibile. Cum enim ex Aristotele adducitur illud principium: Actus est qui distinguit, si nomine actus in tota sua latitudine utamur, facile responde­bimus materiam unam distingui specie ab alia per intrinsecam differentiam essentia­lem, quae ad genus materiae comparatur ut actus metaphysicus; iam enim supra osten­dimus non repugnare purae potentialitati materiae in genere physico constitui ex poten­tia et actu metaphysicis. Neque enim ne­cesse est recurrere ad analogiam materiae in communi respectu materiarum diversarum rationum, quam constituit Caiet., I, q. 66, a. 2. Talis enim analogia nulla probabili ra­tione fundatur, cum essentialis ratio poten­tiae substantialis propriissime conveniat cuilibet materiae et sine ulla habitudine unius ad aliam. Itaque, si de actu metaphysico lo­quamur, quaelibet materia in se habet intrin­secum actum quo ab alia distinguatur, quod manifeste convincitur ex distinctione essen­tiali materiae a forma, nam si actus est qui distinguit, necesse est ut materia in se ha­beat actum quo a forma distinguatur. Eo vel maxime quod valde probabile est dari con­ceptum communem univocum et genericum ad materiam et formam, eo scilicet modo quo in partibus potest genus reperiri, iuxta supra dicta de universalibus; huiusmodi namque esse videtur conceptus naturae, aut prin­cipii vel causae intrinsecae et essentialis, hoc ergo genus per differentias oppositas dividi­tur tamquam per actus; ita ergo potest corn­munis ratio materiae per varias differentias distingui. Quod si sit sermo de actu phy­sico seu reali, adhuc distinguere possumus de actu entitativo vel formali, et priori modo non oportet ut quaelibet simplex entitas distinguatur ab alia dissimilis naturae per alium actum, praeter ipsiusmet rei entitatem. Quia entitas simplex non potest in re distingui ab alia nisi seipsa; nam eodem distinguitur quo est. Loquendo autem de posteriori actu, scilicet formali, sic etiam attribui potest om­nis distinctio, quatenus vel per ipsum, vel per habitudinem ad ipsum fit; sic enim compositum distinguitur per formam ut per ac­tum constituentem; una vero materia di­stinguitur ab alia per habitudinem ad diver­sam formam generabilem vel ingenerabilem, ut declaravimus.

 

10. Materia generabilium est una positi­ve.— Et declaratur amplius conclusio, quia materiae primae non repugnat unitas spe­cifica cum distinctione numerica; ergo nec repugnabit distinctio specifica cum unitate numerica. Consequentia inde probatur quia, sicut actus est qui distinguit, ita etiam actus est qui dat unitatem et qui constituit speci­ficam naturam; prius enim secundum ra­tionem est constituere quam distinguere. Item, quia sicut genus comparatur ut po­tentia ad differentiam specificam, ita species ad differentiam individualem. Ac denique quia etiam numerica distinctio, cum sit actualis et realis, debet fieri per actum, ut constat ex superius dictis de principio in­dividuationis. Primum vero antecedens quoad utramque partem manifestum est. Nam quoad priorem, omnes fatentur materias om­nes rerum generabilium esse eiusdem speciei. Primo quidem, quia sunt omnino similes in essentia, unde et eamdem habent definitio­nem. Secundo, quia quaelibet portio materiae est capax omnium formarum quarum est alia, nam quaelibet est commune subiectum ha­rum transmutationum; et ideo recte dixit Aristoteles eas res unam habere materiam quae sunt invicem transmutabiles, quod de unitate specifica necessario intelligendum est. Denique supra late probavimus primam cau­sam materialem rerum generabilium non pos­se esse nisi unam, utique secundum spe­ciem, id quod docet Aristoteles, toto I lib. Physicorum, praesertim text. 69, et Com­ment. ibi et XII Metaph., comm. 14; et D. Thomas, I, q. 66, a. 2. Nec probandus est modus loquendi quorumdam dicentium materiam generabilium esse unam spe­cie negative, non positive; volunt enim uni­tatem specificam positivam esse per formam. Est tamen inepta distinctio, nam si loquan­tur de unitate pro formali, omnis unitas ne­gativa est; si autem pro fundamento unita­tis, hoc tam est positivum in multis mate­riis sicut in multis formis vel compositis, nam vere habet positivam essentiam et posi­tivam similitudinem seu convenientiam in tota sua essentiali natura. Quoad alteram etiam partem de distinctione numerica res est clarissima; corpora enim duorum hominum numero differunt, ergo et materiae eorum, quam distinctionem retinent etiamsi priventur suis formis. Quin etiam materiae quae sunt sub formis specie diversis, quam­vis quoad dispositiones proximas dicantur differre aliquo modo specie, ut sumitur ex Aristotele, VIII Metaph., text. 11, tamen materiae primae quoad entitates suas solum sunt numero diversae, cum qua distinctione conservari possunt absque ulla forma actu informante. Nec refert quod tota haec ma­teria generabilium posset sub forma eius­dem rationis constitui et sub eadem quanti­tate continua, et ita esse una numero, nam haec unitas vel distinctio in materia talis est qualis esse solet in rebus homogeneis, qua­rum partes integrantes, si sint actu divisae, sunt etiam plura individua simpliciter, et actu distincta numero; si vero non sint disiunc­tae sed continuae, actu sunt unum numero et plura in potentia. Sic igitur constat uni­tatem vel distinctionem tam specificam quam genericam vel numericam non repugnare cum natura vel essentia materiae.

 

11. Materia omnium entium imperfectis­sima.– Ad confirmationem quae fundabatur in imperfectione materiae respondetur primo probabile esse materiam ut sic secundum suum commune genus tam esse imperfec­tum ens ut nullum possit esse in genere substantiae magis infimum et imperfectum, non solum comparando genus ad genus, quod clarissimum est, sed etiam comparando om­nia et singula contenta sub genere materiae ad alia omnia quae sub aliis generibus vel rationibus substantiae continentur. Declara­tur hoc, nam materia ut sic distinguitur in­tra latitudinem substantiae, tum a forma, tum a substantia completa, sive composita, sive simplici, atque hoc modo clarum est genus materiae ut sic minus perfectum esse quam genus formae, et a fortiori quam sub­stantiam compositam vel completam. Possu­mus tamen ulterius comparare quamlibet formam cum qualibet materia, et sic non est tam evidens omnem materiam esse inferio­rem quahbet forma. Quid enim, si quis di­cat materiam caeli empyrei esse perfectius ens quam sit forma terrae? qua enim eviden­ti ratione desmonstrabitur id esse falsum? Nam quod forma illa plus habeat de ratione actus actuantis non videtur satis convincere, quia etiam accidentia habent plus de ratione actus actuantis quam materia, et nihilo­minus in sua entitate actuali simpliciter sunt minus perfecta, quia absolute minorem per­fectionem conferunt in genere entis. Sic ergo dicere quis posset meliorem esse materiam quae veluti inchoat perfectissimum corpus quale est caelum empyreum, quam sit forma quae veluti consummat et complet corpus imperfectissimum quod est terra. Nec etiam obstat quod illa materia sub genere minus perfecto contineatur, nam saepe accidit per­fectam speciem sub genere minus perfecto esse simpliciter nobiliorem quam sit aliqua species infima sub meliori genere, sicut vo­luntas est absolute perfectior potentia quam visus, licet hic contineatur sub genere po­tentiae cognoscentis, quod nobilius est. No­bilitas enim generis non est sumenda ex comparatione omnium et singularum specie­rum, sed vel secundum se et comparando praecisas rationes, vel certe conferendo su­premam speciem unius generis ad supremam alterius. Quamquam vero hoc ita disputari possit, nihilominus tamquam probabilius ad­mittimus quamlibet materiam esse inferio­rem qualibet forma, quia est pura potentia in genere substantiae, sub quo genere pa­rum perfectionis participare potest. Item, quia alias facile posset quis dicere aliquam materiam esse perfectiorem aliqua substantia completa et integra, quia cum ponatur esse perfectior quam forma et alioqui includat to­tam materiae perfectionem facile fieri potest ut saltem intensive excedat in perfectione aliquam substantiam integram et compositam, quod verisimile non est. Hoc igitur modo optime explicatur materiam primam esse infimum ens, non solum ratione huius inferioris materiae rerum generabilium, de qua potissimum locutus est Augustinus cum di­xit materiam esse prope nihil, sed etiam ra­tione totius generis seu totius latitudinis ma­teriae, nam tota pertinet ad infimum gra­dum substantialis entis.

 

12. Non vero spectat ad hanc infimam materiae perfectionem ut in eius latitudine non possit esse gradus vel maior et minor essentialis perfectio, quia non oportet ut illa perfectio materiae sit omnino indivisibilis essentialiter; nam, ut declaravi, per varias dif­ferentias dividi ac contrahi potest. Neque quoad hoc comparanda est pura potentia cum puro actu, cuius signum manifestum est quia purus actus essentialiter est unus numero et singularis, non autem pura poten­tia. Ratio autem est quia purus actus in se constituitur per infinitam perfectionem simpliciter, in se includentem omnem aliam perfectionem, cui infinitati et continentiae repugnat multiplicatio tam essentialis quam generica, ut postea videbimus. Pura autem potentia non constituitur per infinitam perfectionem, ut per se constat, cum sit in­fimae perfectionis; neque etiam constituetur per carentiam omnis perfectionis, nec per inclusionem (ut sic dicam) omnis perfectio­nis, nec denique de ratione materiae ut sic est quod habeat infimam et indivisibilem perfectionem physicam, nam ratio purae potentiae hoc non postulat, et aliunde id non habet. Sed hic statirn occurrebat quaerendum quaenam harum materiarum sit minus per­fecta; non enim sunt aequales, ut iam con­cessimus et ratio specificae distinctionis postulare videtur. Rursus quaeri potest an pos­sit fieri alia materia minus perfecta essentia­liter quam sit quaelibet materia creata, et consequenter an in eis materiis possit pro­cedi in infinitum. Sed haec declarabuntur commodius sectione sequenti.

 

Assertio secunda

 

13. Caelestes orbes omnes incorruptibi­les. Dico secundo: si solam rationem spec­temus, probabilius est materiam caelorum esse diversae rationis a materia rerum ge­nerabilium. Ad probandam hanc conclusio­nem, supponimus caelum esse ingenerabile et incorruptibile. Quamquam, ut dixi, nos hoc loco non agimus de caelo quasi materialiter (ut sic dicam), sed formaliter de corpore in­corruptibili. Est autem certum non repug­nare dari aliquod corpus incorruptibile, de quo procedit quaestio proposita, sive illud de facto detur, sive non. Rursus de aliquo corpore caelesti, saltem de empyreo caelo, theologi pro comperto habent esse corpus incorruptibile, ut ex auctoribus superius cita­tis constat. Denique, quamquam de inferiori­bus orbibus multi existiment eos esse corrup­tibiles, et nonnulli ex antiquis Patribus id in­terdum significent et moderni etiam astro­logi ex quibusdam apparitionibus cometarum id se demonstrare existiment, nobis tamen verisimilior est Aristotelis sententia, illa om­nia corpora usque ad caelum lunae esse na­tura sua incorruptibilia, tum propter expe­rientiam, videmus enim corruptibilia corpo­ra, vel secundum se tota, vel secundum par­tes, aut corrumpi, aut alterari, peregrinas im­pressiones recipiendo aut a naturali statu in­terdum cadere; at vero vetustissimo experi­mento constat caelos, tam secundum se totos quam secundum omnes partes suas, integros a creatione mundi permansisse et invariabili uniformitate eodem modo moveri, nec alterari aut deiici a statu connaturali, ex qua experientia ortus est communis om­nium gentium consensus existimantium cae­lum ex se perpetuum esse, ut Aristoteles, lib. de Mundo ad Alexandrum, et II de Caelo, c. 1, adnotavit. Tum etiam quia hoc est magis consentaneum fini propter quem corpora illa creata sunt, nimirum ut sint quaedam causae universales quae suo motu et influxu uniformiter variabili adiuvent haec omnia inferiora ut per continuam successio­nem et generationem conserventur; ad hunc autem finem necessarium fuit ut caeli essent perpetui et eodem modo invariabili move­rentur. Tum denique quia non repugnat caelos esse creatos naturae incorruptibilis, ut ex dictis constat et magis patebit ex dicendis, ergo verisimilius est tales creatos esse; nam, ut dixi, hoc est magis consentaneum fini eorum et magis etiam pertinet ad perfec­tionem et pulchritudinem universi, neque in Scriptura divina est aliquid quod huic philosophicae rationi repugnet, ut sequenti assertione ostendam. Immo sunt multae locu­tiones quae illi favent, ut quod caeli firmis­simi, II Paralipomenon, 6, et solidissimi, Iob, 37, et aeterni, scilicet, in posterum, Ps. 148, et II ad Cor., 5, dicuntur.

 

14. Probatio conclusionis.– Quorumdam responsio refutatur.– Hoc ergo supposito probatur conclusio posita quia, si caelum esset compositum ex materia elementorum, tam esset ex se corruptibile quam sunt ipsa elementa. Probatur sequela quia materia caeli esset capax aliarum formarum, verbi gratia, elementorum, et careret illis; ergo esset sub­iecta propriae privationi talium formarum et consequenter, quantum est ex se, illas appeteret; sed haec est tota radix corrup­tibilitatis elementorum; ergo. Respondent aliqui negando maiorem, quia materia, dum est sub una forma, non est capax alterius quia non potest habere utramque simul et ideo non habet proprie privationem neque appetitum alterius, quia ea forma quam ha­bet contenta est. Sed hoc frivolum est, nam capacitas ad plures formas non est in sensu composito (ut aiunt), sed divisim declaranda; est enim idem subiectum capax contrariarum formarum, non quia possit simul utramque recipere, sed quia de se indifferens est ut unam vel aliam suscipiat, atque hoc satis est ut, quando unam habet, vere sit altera priva­tum, quia vere caret forma cuius est capax. Alias neque materia generabilium rerum esset subiecta privationi, neque in aliquo subiecto in quo est forma vel qualitas positiva, esset unquam privatio formae oppositae, quod est contra communem omnium sensum et lo­quendi modum. Denique, materia generabi­lium non alia ratione est principium corrup­tionis, nisi quia hoc modo est capax aliarum formarum quibus caret, et ea ratione dicitur eas appetere, secundum metaphoram; nam hic appetitus non est aliud a naturali capa­citate, ut in prima disputatione prooemiali declaratum est.

 

15. Alii respondent formam caeli explere capacitatem materiae propter suam eminen­tiam et virtualem continentiam, et ob hanc peculiarem rationem materiam existentem sub tali forma non appetere alias, nec proprie esse capacem illarum. Sed hoc etiam est falsum, nam forma caeli non continet emi­nenter ac virtute omnes alias formas; non enim continet animam rationalem, neque alias formas perfectiorum viventium, neque forma unius caeli eminenter aut virtute con­tinet formas aliorum caelorum, supposito quod specie differant. Unde, cum dicitur forma caeli explere capacitatem materiae, in­telligi potest intensive, et hoc neque est verum, nec satis est, nam anima rationalis perfectius actuat materiam et, cum illa sit perfectissima, illa sola dici potest explere intensive capacitatem materiae, et nihilomi­nus relinquit illam ita capacem aliarum ut sit sufficiens principium corruptionis. Responderi potest animam rationalem excedere formam caeli in gradu formae, excedi tamen in modo informandi. Nos vero dicimus ex hoc excessu et informandi modo colligi suf­ficienter diversitatem materiae et alias expli­cari non posse qualis sit ille excessus, ut ex sequentibus magis constabit. Vel ergo intelligitur forma caeli explere capacitatem materiae extensive, et hoc est impossibile si illa materia est eiusdem omnino rationis et capacitatis cum hac nostra materia, quia de se est plane indifferens ad omnes formas quarum perfectiones nec formaliter continet forma caeli nec eminenter. Quapropter fieri non potest ut per se sola et per suum in­formandi modum repleat capacitatem talis materiae.

 

16. Alia responsio est capacitatem mate­riae dupliciter posse considerari: uno modo, secundum se et quasi remote; alio modo, proxime et ut est reducibilis ad actum. Priori modo concedunt materiam caeli esse capacem aliarum formarum, ut argumentum factum probat; et similiter habere privationem et quasi radicalem appetitum; proxime vero negant habere capacitatem, quia iam illa materia ita est effecta, disposita et actuata, ut non sit reducibilis ad alium actum, eo quod non sit separabilis ab illo quem nunc habet. Hoc autem provenit partim ex dispositioni­bus quae non habent contrarium, partim ex ipsamet informatione seu modo informandi, qui talis est ut inseparabiliter coniungat talem formam huic materiae. Materia autem est principium corruptibilitatis non prout consideratur secundum remotam capacita­tem, sed prout est proxime disposita et affecta. Haec quidem responsio est probabi­lis, non tamen ita satisfacit quin contraria opinio probabilior relinquatur. Primo quidem, quia ut agens possit alterare passum, non oportet ut supponat in illo dispositionem positive contrariam, sed satis est ut supponat capacitatem cum privatione, nam haec, ad­iuncta forma quam agens introducit, sunt sufficientia principia naturalis mutationis; ergo, licet in caelo non sint dispositiones directe et positive contrariae qualitatibus elementorum, si tamen in eo est materia capax talium qualitatum et carens illis, hoc satis est ut possit caelum ab elementis alterari et peregrinas impressiones recipere. Dices habere caelum nobiles aliquas qualitates for­maliter repugnantes et resistentes ornnibus his inferioribus qualitatibus. Sed hoc impri­mis dicitur voluntarie et sine probatione, ac deinde ex illa responsione ad summum ha­betur caelos non posse corrumpi, quia non est in inferiori agente virtus quae possit vincere resistentiam passi; si ergo virtus activa augeretur aut fortior redderetur, posset cae­lum alterare et ad corruptionem disponere.

 

17. Ac denique, licet daremus esse possibilem illum incorruptionis modum, tamen negari non potest quin facilior et nobilior modus sit, si caelum non per resistentiam qualitatum, sed per intrinsecam et substan­tialem compositionem sit incapax peregrinarum impressionum et formarum. Cum ergo caelum factum sit ut ab his omnibus impressionibus et alterationibus sit abstractum et ut materia eius nunquam mutet formam, verisimilius est factam esse de se incapacem omnium harum formarum et qualitatum, atque adeo non solum quoad formam sed etiam quoad materiam esse caelum alterius rationis et ordinis ab omnibus inferioribus corporibus. Quod si quis dicat hanc incapa­citatem peregrinarum impressionum corrum­pentium non esse tribuendam aut incapacitati materiae aut qualitatibus resistentibus, sed modo informandi formae, contra hoc est quia si materia habet eamdem capacitatem, vix potest intelligi quomodo per solum mo­dum informationis reddatur ipsum composi­tum incapax inferiorum qualitatum, maxime cum passiva potentia ad recipiendas has qua­litates conveniat corporibus ratione materiae. Et propter hanc causam Aristoteles, locis supra citatis, merito existimavit sicut ea quae mutuo transmutantur communem habent ma­teriam, ita etiam e converso quae transmutari non possunt non habere materiam communem, quia sola diversitas in forma non potest ad id sufficere. Accedit quod, licet forma caeli habeat talem informandi mo­dum ut natura sua postulet inseparabilitatem a subiecto quod informat, tamen per hoc ipsum sufficienter indicatur materiam illi formae subiectam debere esse diversae ra­tionis, quia potentiae distinguuntur per ac­tus; sed forma illo modo informans est actus longe diversae rationis a forma generabili, et postulat in subiecto conditiones longe diversas, nempe inseparabilitatem et plenam satietatem, et (ut ita dicam) perpetuam quie­tem sub tali actu; ergo potentiae seu ma­teriae ordinatae ad huiusmodi actus distinc­tae sunt.

 

18. Caelestes orbes omnes ingenerabi­les. Ex opposito quot oriantur absurda.– Ultimo possunt rationes non minus efficaces sumi ex eo quod caelum est ingenerabile naturali generatione; hactenus enim solum incorruptibilitatem eius ponderavimus. Si ergo materia aeris et solis, verbi gratia, es­sent eiusdem rationis, esset nunc materia aeris capax formae solis et carens illa et appetens illam, non enim est minor ratio de illa quam de aliis formis quarum est actus. Ergo, quantum est ex parte causae materialis, caelum revera est generabile ex aere; ergo simpliciter est generabile. Patet consequentia tum quia haec denominatio maxime sumitur ex parte materiae, tum etiam quia potentiae passivae naturali correspondet po­tentia activa naturalis, alias superflua esset et otiosa talis potentia in rerum natura. Vel certe, quamvis de facto non daretur talis vis activa, non tamen repugnaret dari intra ordinem agentium naturalium. Atque ita quantum est de se, caelum esset naturaliter generabile. Quin potius, nulla ratio reddi posset cur caelum ipsum aut sol non possit ex materia sibi applicata generare sibi simile, quia datur in natura subiectum continens in potentia illam formam et carens illa; ergo illa forma factibilis est per eductionem de potentia talis subiecti; ergo et in suo esse et gradu finita est et in modo quo fieri pot­est; ergo per virtutem finitam agentis na­turalis educi potest; cur ergo non est in caelo aut in sole talis virtus ad generandum sibi simile? certe non potest ulla ratio phi­losophica assignari. Cum ergo caelum sit ingenerabile, forma eius talis est ut nec possit educi de potentia materiae, neque uniri per generationem; ergo non continetur in potentia illius materiae quae est subiec­tum generationis, neque illam respicit aut actuare potest; ergo e contrario materia quae subiicitur tali formae natura sua est sub­iectum incapax generationis et consequen­ter est diversae naturae ab alia materia quae est generationis subiectum. Atque hae ratio­nes, quamvis exempli causa de materia caeli factae sint, tamen universe et formaliter procedunt de corpore ab intrínseco incorrup­tibili, quae magis confirmabuntur solvendo secundum fundamentum prioris sententiae.

 

19. Fundamentum ergo secundum prioris sententiae ex confirmatione praecedentis assertionis solutum est; iam enim satis os­tendimus quomodo ex corporis incorrupti­bilitate, si omnino naturalis et intrínseca sit, inferatur diversitas materiae, et omnia quae in discursu illius fundamenti attinguntur, sigillatim sunt a nobis tractata et expedita. Exemplum autem quod ibi adducitur de indissolubili unione humanitatis Christi ni­hil ad rem praesentem refert; non enim ne­gamus aliquam unionem posse esse indissolubilem natura sua, sed dicimus huiusmodi unionem formae cum materia esse indicium diversitatis non solum in forma sed etiam in materia, tum quia potentia proportionatur actui, tum etiam quia talis unio postulat materiam incapacem peregrinarum impres­sionum.

 

Comparantur materiae caelorum inter se

 

20. In confirmatione vero illius funda­menti petitur specialis difficultas de mate­riis caelorum, an inter se etiam differant specie, in qua loqui possumus vel supponen­do caelestia corpora esse eiusdem speciei, vel ex hypothesi quod differant specie; et, ut saepe dixi, nihil ad praesentem quaestionem refert quid de facto in hoc verius sit, nam satis est loqui de possibili, in quo non est dubium quin possint dari corpora incorrup­tibilia et eiusdem et diversae speciei. Si ergo loquamur de corporibus habentibus formas eiusdem rationis, nulla superest quaestio quin materiae debeant etiam esse eiusdem ratio­nis essentialis, quia non habent unde di­stinguantur. Neque talis convenientia in ma­teria potest obstare incorruptibilitati talium corporum quia simile non patitur a simili; unde ínter talia corpora non potest esse na­turalis actio et transmutatio, nec materia unius appetit formam alterius, cum sint eiusdem speciei. Et quoad hoc eadem est ratio de diversis corporibus quae de diversis par­tibus homogeneis eiusdem corporis; partes autem eiusdem corporis homogenei distinc­tas habent portiones materiae, eiusdem tamen rationis, sicut sunt formae. Non est autem improbabile hanc singularem materiam talis speciei esse naturaliter coaptatam et pro­portionatam huic singulari formae et cum ea habere peculiare vinculum et propriam in­dividualem habitudinem, quamquam id in­certum sit parumque ad rem praesentem referat.

 

21. Dificultas ergo in praedicta confirmatione tacta procedit supponendo distinc­tionem specificam inter huiusmodi corpora, sive illa intercedat inter corpora integra, qualia sunt, verbi gratia, caelum empyreum et caelum lunae, quae specie differre longe verisimilius est, sive se habeant ut partes eiusdem corporis, ut sunt astra respectu aliarum partium corporum caelestium. De his ergo omnibus est difficultas, quia si ra­tio facta est efficax, aeque probat materias omnium corporum incorruptibilium specie differentium esse etiam specie differentes, quod videtur incredibile.

 

22. Quorumdam in hoc sententia.– In hac re divisi sunt discipuli D. Thomae, nam Capreolus, quem Soncinas et alii sequun­tur, non existimat esse admittendum illud consequens, quia, ut materiae sint specie di­versae, non satis est formas esse specie di­stinctas, cum constet in his rebus inferioribus eamdem materiam recipere varias formas; oportet ergo ut sit diversitas in modo infor­mandi; omnes autem formae caelorum con­veniunt in eodem modo informandi insepara­biliter et explendo appetitum materiae, ergo, quamvis in gradu essentiali illae formae dif­ferant, nihilominus materia omnium est una quia respicit omnes veluti sub una ratione formali quae sumitur ex modo informandi, sicut materia inferiorum corporum est una quia respicit plures formas, quatenus conve­niunt in alío modo informandi, scilicet sepa­rabiliter. Unde Aristoteles, quamvis dixerit corruptibile et incorruptibile differre genere, nunquam tamen dixit incorruptibilia inter se differre etiam genere physico; non ergo differunt in materia. Tandem illa omnia corpora, sicut sunt incapacia alterationum corrumpentium, ita sunt capacia earum mu­tationum quae corruptionem non afferunt, ut motus localis et passivae illuminationis; ergo signum est habere materiam eiusdem rationis.

 

23. Materia caelestium orbium inter se specie diversa.– At vero Caietanus conce­dit sequelam argumenti et docet omnia cor­pora incorruptibilia specie diversa habere non solum formas sed etiam materias spe­cie diversas. Et in ea sententia magis con­sequenter loquitur, quia rationes factae eamdem efficacitatem in praesenti habent. Nam si materia caeli crystallini, verbi gratia, est eiusdem rationis cum materia caeli em­pyrei, ergo est naturaliter capax formae eius et dispositionum omnium quae ad illam re­quiruntur; ergo forma caeli empyrei, quan­tum est ex se et ex parte talis subiecti, educi potest de potentia eius; ergo caelum em­pyreum naturaliter est generabile, et e contrario crystallinum caelum erit naturaliter corruptibile et transmutabile in aliud. Patet consequentia quia materia dicitur esse de se indifferens ad omnes illas formas et per proprias uniuscuiusque dispositiones deter­minari ad illas; ergo erit tanta repugnantia inter dispositiones sicut ínter formas; ergo per illas dispositiones poterit materia illa praeparari ad abiiciendam unam formam et recipiendam aliam. Neque ad hanc transmutationem videtur necessaria contrarietas positiva et perfecta, sed sufficiet propria oppo­sitio privativa cum naturali repugnantia et incompossibilitate formarum et propriarum qualitatum vel dispositionum. Quod si ex parte potentiae passivae naturalis hoc totum verum est, nulla ratio afferri potest cur po­tentia activa naturali illa potentiae passivae correspondens sit impossibilis; immo nec reddi potest ratio cur de facto non reperia­tur in caelis. Igitur, quod talia corpora sint ad invicem impassibilia tali passione quae ad corruptionem vel generationem disponat, pro­venit ex eo quod unumquodque habet pro­priam materiam ita accommodatam et commensuratam propriae formae et dispositioni­bus illius, ut sit prorsus incapax aliarum; unde necessario fit tam esse diversas spe­cie materias horum corporum quam formas eorumdem.

 

24. Quocirca, quamvis verum sit omnes materias caelorum in hoc convenire quod ordinentur ad formam inseparabiliter in­formantem, tamen haec convenientia non potest esse in eis spectfica, sed generica, et ex illa infertur diversitas specifica. Nam, ut unaquaeque materia inseparabiliter coniun­gatur propriae formae, necesse est ut ex vi suae entitatis et essentiae cum sola illa possit naturale vinculum contrahere; nam, si esset indifferens, hoc ipso posset suam formam dimittere et alteri repugnanti cohaerere. Igi­tur respicere formam inseparabiliter informantem nihil aliud est quam determinate respicere propriam et unicam formam; et e contrario, quod forma inseparabiliter in­formet, ideo est quia talem respicit poten­tiam quae illo actu contenta est, neque alium appetit, quia alterius non est capax. Neque alia ratione intelligi potest quod unaquaeque forma caeli satiet appetitum propriae mate­riae. Est ergo in hoc magna dissimilitudo inter materiam rerun corruptibilium et in­corruptibilium, nam illa ideo respicit for­mam separabilem quia ex se indifferenter respicit plures formas inter se repugnantes, unde ipsamet separabilitas formarum requi­rit unitatem in materia et talem capacitatem, quae non omnino expleatur una vel alia for­ma. At vero materia uniuscuiusque caeli ideo respicit formam inseparabilem quia non re­spicit aliam nisi suam, et ideo illa satiatur quia non est capax aliarum neque indiffe­rens, sed ex vi suae essentiae est determi­nata ad talem formam. Neque Aristoteles huic sententiae repugnare potest, cum ille generatim dixerit illa differre materia quae non sunt invicem transmutabilia. Quod vero X Metaph. dixerit corruptibile et incorruptibile differre genere, non impedit quo­minus ipsa etiam incorruptibilia possint dici inter se genere physico differre, si hoc nihil aliud sit quam differre materia; si vero illa locutione plus indicetur, sic speciali ratione dicentur differre genere corruptibilia corpo­ra ab incorruptibilibus, potius quam incor­ruptibilia inter se, quia nimirum illa sunt diversorum ordinum, haec vero unum gra­dum constituunt. Item materiae caelorum et elementorum differunt quodammodo genere physico, quia una materia est subiectum generationis, tota vero alia materia est incapax generationis; et ita est etiam maior similitudo specifica et subalterna inter materias caelorum inter se quam cum materia horum inferiorum. Et illa convenientia satis est ut in aliquibus mutationibus localibus aut perfectivis convenire possint, ut per se constat. Atque ita sufficienter satisfactum est fundamentis aliorum et nostra sententia con­firmata.

 

Tertia assertio, qua divinae Scripturae testimoniis satisfit

 

25. Caelum empyreum longe incorrup­tibile.– Dico tertio: ex divinis Scripturis colligi non potest caelos esse factos ex ma­teria elementorum, et consequenter nihil est in Scriptura sacra quod propositae philosophicae veritati repugnet. Haec assertio excedit quidem limites metaphysicae; non possumus tamen eam praetermittere, tum ut satisfaciamus fundamentis oppositae sen­tentiae, tum etiam ut breviter attingamus materialem causam totius universi corporei et conditionis eius, in quo non solum theo­logi, sed etiam philosophi a principio labo­rarunt. Primum ergo, quod attinet ad caelum empyreum, conclusio est extra controver­siam; nam theologi qui caelum illud ad­mittunt, in primo momento creationis re­rum docent fuisse creatum simul cum terra; illudque aut significari, aut saltem compre­hendi in verbis illis: In principio creavit Deus caelum. Unde, saltem quantum ad hoc corpus, sine ulla difficultate theologica procedunt omnia dicta de materia caeli. Propter quod etiam theologi docent illud caelum in fine mundi neque esse igne comburendum neque innovandum, quia semper est purassimum et clarissimum, prout sedem beatorum decet. Philosophi vero nihil de illius caeli existentia cognoscere potuerunt, quia nec motum habet nec illuminationem aut manifestam influentiam qua possit a mor­talibus humano discursu investigari.

 

26. Inferiores orbes caelestes simul cum empyreo ex nihilo creati.— De aliis autem caelis probatur conclusio, quia nulla ratio cogit ut nomine caeli in citatis verbis unum tantum corpus caeleste, illudque supremum et empyreum intelligatur, nam frequens et usitatus modus loquendi habet ut nomine caeli simpliciter dicti totus ordo caelestium corporum comprehendatur. Qui mos etiam est frequens in Scriptura, eo vel maxime quod illud singulare in hebraeo plurale est, eo quod vox Samain singulari careat, et in alio loco in plurali transfertur, Ps. 101: Initio, tu, Domine, terram fundasti, et ope­ra manuum tuarum sunt caeli; ubi signifi­catur omnes caelos simul cum terra fuisse conditos. Nec vero obstat quod paulo post in eodem c. 1 Genes. dicitur firmamentum factum fuisse secundo die et appellatum caelum; et solem, lunam ac stellas quarta die fuisse creatas; hoc (inquam) non obstat, tum quia probabilius est haec non fuisse creata secundo et quarto die quantum ad substantiam, sed solum quoad quaedam accidentalia munera, ut paulo post indica­bimus; tum etiam quia illud firmamentum de quo secundo die fit mentio, non est ali­quod ex corporibus incorruptibilibus de qui­bus loquimur, ut mox declarabimus. Verisi­milius ergo est nomine caeli comprehendis­se Moysem omnes orbes caelestes, et maxime locutum fuisse de caelo hoc visibili quod humanis oculis conspicitur; hoc enim prae­cipue egit in eo opere ut Deum ostenderet creatorem omnium visibilium, sicut annota­vit Hieronymus, ep. 139 ad Cyprianum. Non est ergo credendum incepisse Moysem narrationem suam a creatione solius caeli in­visibilis; comprehendit ergo sub illa voce omnes caelos visibiles, ut interpretatur etiam Basilius, homil. 2 Hexameron. Immo probabile satis est nomine caeli comprehendisse omnia corporea usque ad aerem in­clusive; est enim frequens in Scriptura ut nomine caeli comprehendatur aer, Ps. 103: Extendens caelum sicut pellem, qui tegis aquis superiora eius. Et frequenter in Scrip­tura fit mentio avium seu volucrum caeli, id est aeris; et in eodem loco Genesis di­citur: Vocavitque Deus firmamentum, cae­lum; quod firmamentum, vel aeris pars quae­dam est, vel aerem includit. Sicut ergo paulo inferius dicitur: Et vocavit aridam terram, et nihilominus eodem nomine (quasi per anticipationem) illam in principio appellavit, ita etiam de nomine caeli commode intelli­gi potest.

 

27. Atque hinc ulterius colligitur nullum esse argumentum caelum fuisse creatum ex aqua, aut totum spatium a superficie terrae usque ad caelum empyreum plenum fuisse aquis, eo quod in illa prima narratione tan­tum caeli, terrae et aquarum Moyses men­tionem fecerit. Hoc (inquam) argumentum efficax non est. Primo, quia declaratum iam est nomine caeli comprehendisse omnia cor­pora superiora usque ad aerem. Secundo etiam, quia probabilis est expositio multorum Patrum qui nomine spiritus intelligunt aerem significari, cum ibidem dicitur: Et spiritus Domini ferebatur supra aquas, ut videre li­cet in Theodoreto, q. 8 super Genes., et aliis, quos in catena Genesis refert Lippomanus. Tertio, quia valde etiam probabilis est mul­torum expositio, qui putant nomine terrae complexum esse Moysem quatuor elementa suis sitibus naturalibus et proprio ordine disposita. Quae est sententia Basilii et Bedae in Hexamer.; et Damascen., lib. II de Fide, c. 5, et communior theologorum; nam, sicut nomine caeli totum superiorem orbem, ita terrae nomine totum inferiorem mun­dum comprehendere potuit, ex extremis media subintelligendo. Praesertim quia (ut philosophi aiunt), posito uno contrariorum in rerum natura, necesse est aliud etiam exis­tere; unde facta mentione creationis terrae, ignis etiam illi extreme contrarius in situ et levitate creatus subintelligiur et in eis comprehenduntur media; vel certe sub terra et aqua comprehenduntur aer et ignis, quae in qualitatibus primis extreme illis opponun­tur. Addo denique, si ex eo quod in verbis illis: In principio creavit Deus caelum et terram, solum elementum terrae expresse nominatum est, recte colligitur aerem et ignem non fuisse tunc creatos, parí ratione colligi posse neque aquam tunc fuisse crea­tam quia neque hoc de illa narratur, sed statim subditur: Terra autem erat inanis et vacua et tenebrae erant super faciem abyssi, etc. Unde aliqui haeretici sumpserunt occa­sionem dicendi Deum non creasse abyssum illam de qua ibi fit mentio, neque terram illam invisam et incompositam, quia de his non dicitur quod creata sunt, sed quod erant utique antequam creatio rerum fieret. Aie­bantque illis verbis significari illud antiquum chaos quod philosophi vel poetae excogi­tarunt, vel materiam primam quam Plato in­creatam existimavit, ex qua dicebant Deum creasse caelum et terram elementarem. Quae expositio haeretica est. Necesse est ergo ut sub caelo et terra aquam etiam intelliga­mus; unde, sicut proxime sequentia verba: Terra autem erat inanis et vacua, non intel­liguntur de alia terra quam de illa.quae creata est in principio, ita abyssus aquarum de qua in eisdem verbis fit mentio, in eodem principio simul cum terra creata intelligitur; ergo necesse est sub illis verbis: In principio creavit Deus caelum et terram aliquid aliud comprehendere praeter id quod expresse verba significant; ergo qua ratione comprehenditur aqua, comprehendentur etiam alia elementa.

 

28. Graecorum et Latinorum recepta ex­positio.– Et quidem si nomine caeli signi­ficari intelligamus totum corpus caeleste us­que ad caelum aereum, optime nomine terrae significantur terra et aqua, quae ita sunt coniuncta ut unum corpus et inferiorem mundum quodammodo componant. Nec refert quod in eo principio in quo creata sunt non erant ita disposita, nec habebant omnino eum situm quem nunc habent; nam satis est quod quando Moyses scripsit, iam ita essent constituta ut de eis per modum unus loqueretur. Si vero nomine caeli solum intelliguntur proprii orbes caelestes, sub terrae nomine comprehenduntur reliqua elementa ratione iam dicta. Itaque utroque modo concluditur nomine caeli et terrae ibi comprehendi to­tum universum ex simplicibus corporibus quoad eorum substantiam constans, sine or­natu tamen et dispositione quam nunc habet. Et haec est magis recepta expositio Graecorum et Latinorum super Genesim; nec displicet Augustino, XI de Civit., c. 33, et lib. II cont. Maximin., c. 3, licet aliquid amplius interdum addat, quod ad praesentem dis­putationem non spectat.

 

29. Ex his constat nullum posse argu­mentum colligi ex historia creationis mundi, quo suadeatur caelos et elementa ex eadem materia fuisse condita; quod si inde non habetur, ex nullo alio Scripturae testimonio id colligi potest; utrumque autem manifes­tius fiet respondendo ad tertium fundamen­tum prioris sententiae. Expositio igitur illa quae nomine terrae materiam primam intel­ligit, et ex ea omnia corpora praeter caelum empyreum formata dicit, quoad priorem qui­dem partem est Augustini, non vero quoad posteriorem. Quamvis enim nomine terrae intelligat materiam primam, non inde fit intellexisse unam esse et eamdem materiam ex qua formata sunt corpora caelestia et ter­restria, sed solum quod utraque ex aliqua materia informi creata sunt. Eo vel maxime quod idem August., lib. de Genes. cont. Manich., c. 7, arbitratur nomine caeli et terrae significari materiam informem ex qua caelum et terra formata sunt, quam dicit sic appellari non quia iam hoc erat, sed quia esse poterat; ergo eadem ratione intelligi potest sensisse Augustinum aliquam diversitatem in ipsa materia informi praecessisse, ob quam distinctis illis nominibus appellata est. Sed (quod ad rem spectat) tota illa ex­positio Augustini est valde metaphorica et aliena a sensu historico, qui esse debet pro­prius et non divertere ad metaphoras, prae­sertim obscuras et inusitatas. Unde aliud est dicere nomine caeli comprehendi angelos, non excludendo proprium sensum vocis sed addendo contentum comprehendi in conti­nenti, seu locatum in loco, aliud vero est di­cere nomine caeli significari solam naturam angelicam, quod est incredibile quia illa me­taphora est valde obscura et inusitata, maxi­me cum eodem capite saepe significet visi­bile corpus; multo vero incredibilius est nomine caeli significari materiam informem. Atque idem fere est de nomine terrae, quod in toto illo capite elementum terrae signifi­cat, et haec sola est propria significatio eius, quae excludi non debet quamvis sub illa aqua etiam vel alia elementa comprehendan­tur, ut explicuimus. Et hic est, ut dixi, communis sensus Patrum; immo Tertull., lib. cont. Hermogen., c. 21, vehementer in illum invehitur eo quod nomine terrae ma­teriam informem interpretaretur. Item alias etiam nomen abyssi et nomen aquarum significaret materiam informem, quod valde repugnat certitudini et veritati historiae.

 

30. Locus Sapientiae, 11, exponitur– Ad locum autem Sapientiae, 11: Manus tua creavit orbem terrarum ex materia invisa, duobus modis responderi potest; primo ut verba illa ex materia invisa, non significent materialem causam ordine temporis praeexis­tentem creationi orbis terrarum, sed tantum ordine naturae, ita ut non proprie significent materialem causam ipsius creationis, sed rerum creatarum, ut sensus sit: Manus tua creavit orbem terrarum constantem ex informi materia quam eadem manus tua condidit, ut ex ea totum orbem formaret. Quae expositio est consentanea doctrinae Augustini, qui aliis locis ait informitatem materiae non tempore sed natura corporum creationem praecessisse, ut infra videbimus. Iuxta hanc vero interpretationem, non opor­tet ut verbum illud ex materia invisa, seu informi (ut ad litteram habent graeca), sig­nificet aliquam speciem ultimam materiae, sed absolute materiam, sive sit unius generis, sive speciei. Secundo et magis ad litte­ram, respondetur non loqui ibi Sapientem de prima rerum creatione, quae non ex ma­teria sed ex nihilo facta est, sed de ornatu, dispositione ac rerum distinctione qua hic mundus conditus est, et in eo statu et pulchritudine quam nunc habet, constitutus. Quamvis enim Vulgata Latina vertat crea­vit, non tamen sumit verbum illud in eo rigore quo significat productionem ex nihi­lo, sed prout significare etiam solet quam­cumque effectionem; atque ita verbum Graecum κτίζο, quod ibi respondet, fabri­care et condere generatim significat. Unde per materiam invisam non intelligitur ibi materia prima (de qua nunquam expressam mentionem fecit divina Scriptura), sed sig­nificantur omnia corpora simplicia ex quibus Deus hunc mundum constituit et ornavit, eo modo quo lapides et ligna dici solent materia domus, et in universum res quae supponitur ad actionem vel fabricationem dici solet materia actionis. Dicitur autem illa materia informis, non informitate sub­stantiali absolute et simpliciter, sed vel acci­dentali propter carentiam lucis, motus, etc., vel aliqua etiam informitate substantiali, quia formae mixtorum nondum erant in mate­riam introductae, et peculiari ratione dici potuit materia invisa propter tenebras quae erunt super faciem abyssi. Potest autem haec expositio declarari ex Paulo, qui ad praedicta verba Sapientis videtur allusisse cum scripsit ad Haebr., 11: Fide intelligimus aptata esse saecula verbo Dei, ubi teste Caietan. advertit Paulum loqui de opere distinctionis et ornatus et ideo non dicere creata esse omnia, sed aptata esse saecula, quia sex diebus Deus aptavit et disposuit hunc mun­dum ut ex invisibilibus, id est, ex latentibus­ et inornatis corporibus, tum propter tenebras, tum quia terra sub aquis delitescebat, visibilia fierent, id est, in eo statu constituerentur in quo videri possent; et tam sim­plicia corpora quam mixta, et praesertim ­animantia, possent hoc visibili mundo frui.

 

31. Illatio notanda.– Praeterea ex dic­tis etiam constat non colligi ex historia Ge­nesis totum illud spatium quod inter caelum empyreum et terram iacet, prius fuisse aquis plenum, ut ex eis caeli procrearentur. Abyssus enim sufficienter dicitur de toto elemento aquae quod tunc circumdabat terram et tenebris erat circumfusum; super illud autem erat aer et alia corpora caelestia. Verba autem illa D. Petri: Caeli erant prius, et terra de aqua et per aquam consistens nihil ad rem faciunt, tum quia ibi non est sermo de caelo aethereo, sed aereo, tum etiam quia non caelum, sed terra dicitur consi­stere Dei verbo de aqua et per aquam, non quidem quoad substantiam suam, sed quoad statum quem nunc habet ut habitabilis sit et fructifera esse possit, ut latius exposui in II tom. III p., disp. 57, sect. 2. Quod de­nique hebraicum nomen quo caeli nominantur ex aquis sumptum sit, non ideo est quia caelum conditum sit ex aqua, sed quia caelum interpositum est inter aquas, ut di­videret aquas ab aquis.

 

32. Vapor aqueus non fuit materia ex qua corporum inter empyreum et terram sito­rum.– Ecclesiastici locus exponitur.– Nec probabilior est alia sententia quae omnia praeter caelum empyreum et terram facta esse dicit ex aqueo vapore; nam, si ille vapor aqueus distinctum quid est ab aqua, repugnat id Scripturae, quae aquam dicit fuisse creatam super terram, non aqueum vaporem. Repugnat etiam rationi, quia ille vapor non potest esse nisi aliquod mix­tum imperfectum; est autem contra ra­tionem dicere quod mixta fuerint fac­ta ante corpora simplicia. Unde etiam repugnat omnibus antiquis expositoribus, quia nullam mentionem fecerunt illius va­poris aquei in primo instanti cum caelo et terra creati. Neque testimonia Scripturae quae ad id confirmandum asseruntur quid­quam efficiunt; nam quod Ecclesiastici, 24, Sapientia de se dicit: Sicut nebula texi omnem terram, duobus modis ad litteram exponitur. Primo, ut non significetur aliquod opus peculiare divinae sapientiae, sed eius praesentia et maiestas qua replet omnem te­rram, quae per similitudinem et metaphoram nebulae declaratur, quemadmodum reipsa interdum Deus exhibebat praesentiam suam in specie nebulae in tabernacula; et iuxta hunc sensum nebula in dicto testimonio non est ablativi casus, sed nominativi. Alter sen­sus est ut non formaliter (ut ita dicam), sed effective dicatur sapientiam obtexisse terram nebula; et sic referri potest ad pri­mar creationem mundi, quando tenebrae erant super faciem abyssi; vel referri potest ad continuam successionem tenebrarum et noctis post illuminationem solis, quod in­dicare videntur proxime antecedentia verba: Ego feci in caelis ut oriretur lumen inde­ficiens, et sicut nebula texi omnem terram.

 

33. Ubi locus elucidatur.— Alia autem verba Iob, 38: Quis conclusit ostiis mare? etc., solum commendant divinam omnipo­tentiam qua in tertio die creationis mundi congregavit aquam in locum unum, quae primo die quasi erumpebat, ut universam terram circumdaret. Cum vero subditur: Cum ponerem nubem vestimentum eius, et caligine obvolverem, nihil aliud significatur nisi quod Genes., 1, dicitur: Et tenebrae erant super faciem abyssi. Potest autem ali­quis ex eo loco ansam sumere opinandi fuisse tunc aquam circumdatam densissima aliqua nube quae erat causa illarum tenebrarum, et ideo dici fuisse nubem quasi vestimen­tum aquae, etc. Quae opinio, licet vera esse admittatur, non oportet fingere nubem illam replevisse omnia superiora loca usque ad cae­lum empyreum, sed tantum fuisse iuxta aquam in densitate et magnitudine, quae sufficeret ut aquam caligine obvolveret. Quod si ita fortasse factum est, facile ratio reddi­tur tenebrarum quae tunc erant super fa­ciem abyssi; non tamen facile redditur ra­tio cur Deus voluerit in primo instanti illam nubem creare et aquam illa tegere. Nec ver­ba illa cogunt ut nubem proprie intelliga­mus; nam aer caliginosus et tenebrosus qui aquam circumdabat, potuit per metapho­ram nubes appellari. Quod si hoc ita est, causa tenebrarum esse potuit vel quia Deus non indidit lucem soli in primo instanti vel quia non concurrit cum illo ad illuminandum. Utcumque tamen id sit (hoc enim ad rem praesentem non spectat), nulla potest assig­nari materia, neque ullum corpus, ex quo corpora caelestia et elementa condita fuerint.

 

34. Veraene aquae supra firmamentum. Ad aliam confirmationem de aquis supra firmamentum, omissis multis quae de illa quaestione disputari possunt et erudite trac­tantur a Benedicto Pererio, lib. I in Genes., in opere secundi diei, ea mihi sententia pla­cuit semper quae negat esse supra caelos aethereos veras et elementares aquas, quia oppositum non habet in Scriptura sufficiens fundamentum, quo sublato constat senten­tiam illam esse ab omni ratione philoso­phica alienam. Maior nunc solum ostendi­tur declarando locum Genesis; constat enim ex omni interpretum sententia et ex proprie­tate vocabuli rakia firmamentum non significare unum tantum corpus, sed totam hanc expansionem caeli tam aerei quam aetherei, de quo toto dictum est: Extendens caelum sicut pellem. Quoniam vero in illa expan­sione variae sunt partes, aliquid interdum ei tribuitur secundum partem supremam, ut cum dicitur Deus posuisse stellas in firmamento caeli, interdum vero secundum par­tem infimam, et sic dicitur Deus posuisse firmamentum, id est hanc infimam regionem aeris, in medio aquarum, scilicet pluvialium et terrestrium. Et eodem modo additur in citato loco: Qui tegis aquis superiora eius; superiora enim vocat respectu nostri, non respectu supremorum corporum, et de his aquis ac caelo aereo facillimo negotio exponi possunt omnia Scripturae loca in qui­bus fit mentio aquarum supra caelos existen­tium. Atque hanc interpretationem satis In­dicat Hieremias, c. 10, dicens: Qui facit terram in fortitudine sua, praeparat orbem in­sapientia sua, et prudentia sua extendit caelos. Ad vocem suam dat multitudinem aqua­rum in caelo et elevat nebulas ab extremi­tatibus terrae; et c. 5: Dante eo vocem, multiplicantur aquae in caelo, qui levat nu­bes ab extremo terrae. Obiiciunt aliqui quod c. 2 Genes., condito iam paradiso, dicitur: Nondum pluerat Dominus super terram; unde colligunt pluviales aquas non potuisse elevari et dividi ab inferioribus secunda die. Propter quod aliqui concedunt non fuisse secunda die sublatos vapores et nubes usque ad mediam regionem aeris, sed solum fuisse designatum aerem ut divide­ret aquas ab aquis. Sed non placet, tum quia Scriptura dicit eo die factam esse divi­sionem aquarum, tum etiam quia, seclusa hac divisione et sublevatione aquarum, illa designatio aeris nihil est nisi fortasse ali­qua denominatio extrinseca. Nec video vim collectionis illius argumenti; non enim sta­tim ac vapores aquei ascendunt ad mediam regionem aeris ita disponuntur ut subito pluat; maxime cum Iob, 26, scriptum sit: Qui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant pariter deorsum.

 

35. Qualis in die iudicii rerum omnium immutatio.– Ultima confirmado illius sen­tentiae sumebatur ex innovatione mundi fu­tura in die iudicii, in qua caelum combu­rendum est iuxta Scripturam, de qua re disputavi late in II tom., III p., disp. LVIII, sect. 2, ubi ostendi in die iudicii non esse caelestia corpora secundum substantias im­mutanda, sed solum secundum aliqua accidentia pertinentia ad perfectionem status gloriae, ignemque conflagrationis non ascen­surum supra caelum aereum; ubi et locum Petri, et alia Scripturae testimonia fuse ex­posuimus, quae hic repetere non est ne­cesse.

 

SECTIO XII

 

UTRA MATERIA, CAELESTISNE AN ELEMENTARIS, PERFECTIOR SIT

 

1. Cum ex dictis constet nihil in Scrip­turis reperiri quod caelorum incorruptibili­tati et creationi ex nihilo repugnet, conse­quens fit eam sententiam quae affirmat cae­lum habere materiam diversae rationis a materia generabilium, philosophicae doctd­nae magis esse consentaneam et catholicae nihil repugnare. Quaeri vero subinde pot­est quaenam istarum materiarum perfectior sit; non enim sunt aeque perfectae, cum specie differant, ut in superioribus dictum est.

 

2. Et quidem, comparando materias cae­lorum inter se, certum est illam esse per­fectiorem materiam quae natura sua desti­natur ad nobiliorem formam recipiendam. Probatur, quia illa est potentia nobilior quae ad nobiliorem actum natura sua ordinatur; sed quaelibet materia caeli ordinatur ad suam formam ut ad actum sibi adaequa­tum; ergo illa est nobilior quae est ad nobiliorem formam. Neque in hoc occurrit aliqua probabilis ratio dubitandi.

 

3. Difficultas vero est comparando ma­teriam rerum generabilium ad materiam incorruptibilium ut sic, quaenam illarum mi­nus perfecta sit. Et ratio dubitandi est quia se habent ut excedens et excessum, nam ma­teria caeli est determinata ad formam quam­dam perfectissimam; materia vero inferio­rum corporum est indifferens ad formas etiam imperfectissimas. Itero materia caeli est semper ac necessario coniuncta suo ac­tui; quo fit ut tam secundum entitatem suam quam secundum unionem ad suum actum sit omnino incorruptibilis; alia vero materia licet secundum entitatem sit incorruptibilis, tamen secundum unionem mu­tatur. Tertio, prior materia non est subiecta privationi; unde nec secundum eam ra­tionem corrumpi potest; posterior vero sem­per est subiecta alicui privationi, immo infinitis privationibus secundum quas corrum­pi potest, ut Aristoteles dixit, I Phys. Quarto, prior materia semper est plene satiata, quia semper est plene actuata; unde aliam for­mam non appetit praeter eam quam habet; quare non habet appetitum per modum de­siderii, sed solum per modum amoris et quietis; altera vero appetit et quasi deside­rat alias formas quas non habet, et ideo et turpis et malefica ab Aristotele, I Phys., text. 81, appellatur, et principium corruptionis di­citur, VII Metaph., text, 22.

 

4. At vero materia rerum corruptibilium caelestem superat in hoc, quod simpliciter est capax nobilioris formae quam illa: immo videtur esse capax nobilissimae formae omnium quae esse possunt, scilicet animae ra­tionalis; sola autem haec excellencia videtur maioris momenti, magisque pertinere ad ab­solutam perfectionem materiae quam omnes aliae enumeratae. Nam perfectio potentiae non ex quocumque, sed ex nobilissimo actu pensanda est; ergo quamvis materia gene­rabilium sit capax plurium formarum, inter quas quaedam sunt ignobiliores formis cae­lestibus, tamen, quia in toto illo ordine for­marum sunt aliae, vel saltem aliqua nobilior omnibus caelestibus formis, hoc satis est ut haec materia absolute nobilior iudicetur. Et corfirmatur quia etiam materia generabi­lium excedit in amplitudine et capacitate suae potentiae, quae etiam per se confert ad perfectionem potentiae passivae; ut in­tellectus, quia in genere potentiae cognosci­tivae potentia perfectissima est, plures potest recipere formas; ergo si aliunde adiungatur quod illa amplitudo materiae sub se com­plectitur nobilissimam formam, erit absolute talis materia nobilior.

5. Caelestis materia longe praestantior inferiori.– Nihilominus omnes auctores qui distinguunt has materias censent caelestem esse nobiliorem, immo communiter materia haec generabilium reputatur ínfima rerum omnium quae esse possunt, etiam per po­tentiam Dei absolutam, intra genus substan­tiae. Quod sentit Richardus, Quodl. II, q. 5; et Aegidius, Quodl. III, q. 5; Durand., In II, dist. 12, q. 1, et ibidem Richard., q. 2; et inclinat Scotus, q. 2, ad argumen­ta, quamvis dubius sit; idem tenet Thomas de Argentina, In I, dist. 44, q. 1, a. 2; Abulens., in c. 22 Matthaei, q. 222. Et ratio est quia, in genere loquendo, maxima imper­fectio est potentiae passivae, si cum perfectione actus eiusdem generis conferatur; ergo inter potentias passivas substantiales illa est imperfectissima quae de se est maxime pas­siva, atque adeo maxime indifferens ad recipiendum quemlibet actum, sive perfectum, sive imperfectum. Et confirmatur ac decla­ratur in hunc modum; nam materia gene­rabilium sub minima forma conservari pot­est; ergo signum est illam esse minimae perfectionis et entitatis. Tandem, materia caelestium corporum est incapax omnis alterationis et peregrinae impressionis; ergo signum est esse in altiori ordine constitutam. Unde, licet in potentiis activis perfectio at­tendatur penes actum perfectissimum, non autem in passivis nisi caetera paria sint; sed considerandus est proprius et adaequatus actus earum et praecipue modus actuandi. In quo etiam excedit materia caelestis, quia respicit actum inseparabiliter informantern, materia autem corruptibilium respicit for­mam informantem separabiliter; et ideo quaelibet materia caelestis perfectior est ma­teria elementari.

 

6. Num infima hac materia alia queat esse inferior.– Quod vero de potentia ab­soluta nulla possit creari materia inferior hac, non est adeo constans et certum; nam si concipiamus materiam capacem formae la­pidis, verbi gratia, et ad illam ita determinatam ut sit incapax omnium perfectiorum, illa sine dubio esset minus perfecta quam materia generabilium quae nunc est. Ni­hilominus probabilior videtur communis sen­tentia quia, ut dixi, haec materia videtur esse summae potentialitatis et prope nihil, ut Augustinus dixit. Nec videtur possibilis materia capax unius formae corruptibilis, quae ex se non sit etiam capax aliarum, tum quia omnes formae corruptibiles conveniunt in hac ratione separabiliter informandi quae est sufficiens ad constituendam ultimam quamdam speciem materiae, sub qua non potest essentialis divisio intelligi; tum etiam quia hoc ipso quod materia coniungitur for­mae corruptibili, est subiecta privationi et consequenter capax diversarum formarum et contrariarum dispositionum; et ideo non potest talis materia esse determinata ad for­mam neque esse capax unius, quin sit etiam omnium repugnantium quae illam ex se pellere possunt ab eodem subiecto. Et ideo materia corruptibilium non solum minus per­fecta est quam caelestium, sed etiam infima omnium quae esse possunt.

 

SECTIO XIII

 

QUALIS CAUSALITAS MATERIAE  INCORRUPTIBILIUM CORPORUM

 

1. Materia caelestis suam circa composi­tum et formam exercet causalitatem.–  Su­perest dicendum de causalitate materiali quam exercet materia corporis incorruptibi­lis. Duas autem causalitates materiae circa substantiam supra distinximus: unam, quoad eius constitutionem; alteram, quoad effectionem. De priori est certum exerceri a ma­teria caelesti circa suum compositum et con­sequenter etiam circa formam eius. Nam ilIud compositum tale est ut essentialiter constet ex sua materia et forma; ergo ab illa essentialiter pendet tamquam ab intrinseco et essentiali principio et materiali causa componente. Forma item caeli talis est ut extra suam materiam conservari non possit; pendet ergo ab illo esse tamquam a subiecto in quo sustentatur; exercet ergo illa mate­ria circa talem formam causalitatem suam. Ex quo etiam fit materiam illam exercere hanc causalitatem media unione formae cae­li cum illa materia, nam illa etiam unio pen­det essentialiter a tali materia, et mediante illa, forma et totum compositum ab eadem materia, neque praeter illam est necessarius alius modus qui sit causalitas talis materiae, ut ex superioribus facile probari potest; nam quoad hoc eadem est ratio corporis incorruptibilis et corruptibilis.

 

2. An in caeli effectione materia aliqua­liter concurrerit.– De altera vero causalita­te quoad effectionem potest esse difficultas, an in aliquo vero sensu dici possit materiam caeli in suo genere materialis causae concur­rere ad effectionem caeli. Et ratio difficul­tatis est quia caelum et in universum cor­pus incorruptibile fit tantum per creatio­nem; ergo effectio illius est ex nihilo; ergo nulla potest dari materialis causa illius effec­tionis, repugnant enim illa duo. Et confir­matur, nam effectio caeli est (ut ita dicam) totalis effectio substantiae caeli, etiam quoad materiam; sed non potest materia esse causa materialis effectionis sui ipsius; hoc enim repugnat in omni genere causae excepta fi­nali, quia in aliis causare supponit esse; ergo non potest materia esse causa effectionis caeli. In contrarium vero est quia cum cae­lum fit, forma eius fit dependenter a materia, nam in esse pendet ab illa; ergo et in fieri; ergo effectio totius caeli pendet a ma­teria. Probatur haec ultima consequentia; nam ab eadem materiali causa pendet effec­tio totius compositi a qua pendet effectio for­mae, maxime quando talis est forma ut non fiat nisi unita materiae; sed effectio formae caeli pendet in genere causae materialis a ma­teria; ergo et effectio totius compositi. Mi­nor patet ex dictis, nam si forma pendet in fieri a materia, ergo effectio eius pendet a materia. Item quia talis est illa forma ut naturalitet fieri non possit nisi unita subiecto. Unde per eamdem actionem fit qua unitur subiecto et per eamdem actionem unitur qua fit; sed actio unitiva essentialiter pendet a subiecto ad quod fit unio; ergo. Maior autem videtur etiam clara quia compositum non fit nisi per unionem formae cum materia; ergo si illa actio pendet a subiecto, etiam effectio compositi pendet a subiecto. Item, non alia ratione compositum corruptibile fit per actio­nem dependentem a materia nisi quia for­ma eius fit vel unitur materiae per actionem pendentem ab illa; sed ostensum est idem contingere in corpore incorruptibili; sup­pono enim formam talis corporis non esse subsistentem sed materialem et pendentem a materia, quae forma proprie non fit, sed comproducitur composito; et ideo eadem ac­tione qua illa fit et unitur, fit etiam com­positum.

 

3. Haec difficultas non procedit de crea­tione caeli, quatenus ad materiam eius ter­minatur; sic enim constat non esse mate­rialem causam eius, sed terminum. Proce­dit de illa caeli productione quatenus formaliter terminatur ad formam eius et ad unionem formae cum materia, et ad com­positum quatenus ex illa resultat, an, vide­licet, illa actio quantum ad illam partem (ut sic loquar) habeat propriam materialem causam; argumenta enim posteriori loco facta videntur affirmantem partem convin­cere. Unde posset quis excogitare sicut corpus incorruptibile est compositum ex dua­bus partibus, ita effectionem eius esse com­positam ex duabus partibus seu dependen­tiis partialibus, quarum altera ad materiam absolute, altera vero ad formam, ut infor­mantem materiam, atque adeo ad composi­tum ut sic, terminetur. Actio enim proportionata est termino, cum quo identificatur; ergo, sicut terminus compositus est, ita et actio seu dependentia. Illa ergo actio, ra­tione eius partis quae ad materiam termi­natur, non habet causam materialem, ut dic­tum est; quoad alteram vero partem vide­tur habere illam, idque satis probari argu­mentis factis. Sed in hac sententia difficile est ad explicandum an illae sint duae ac­tiones, vel una; nam si sunt duae, altera erit creatio materiae, altera vero generatio, vel eductio formae de potentia materiae; si vero est una, erit veluti mixta et composita ex creatione et eductione, et non apparet quomodo duae illae partiales actiones unian­tur ad componendam unam.

 

4. Quapropter dici aliter potest actio­nem illam esse unam et indivisibilem, qua primo et per se producitur totum corpus incorruptibile et comproducuntur partes, quae ­actio non potest habere causam materialem, eo quod sit omnino ex nihilo. Atque ita fit ut materia horum corporum nullo modo concurrat materialiter ad productio­nem eorum. Sed in hac sententia etiam est­ creditu difficile quod actio terminata ad rem compositam sit in se indivisibilis. Nam ratio supra facta videtur probare opposi­tum, quia actio identificatur cum termino producto; ergo, sicut terminus coalescit ex partibus, ita necesse est integram actionem productivam ipsius termini consurgere ex­ partialibus actionibus productivas seu comproductivis partium ipsius termini.

 

5. Quot possit modis actio indivisibilis esse.– Est igitur advertendum dupliciter pos­se actionem aliquam dici indivisibilem: uno modo, quia non est composita ex partibus, sicut est indivisibilis creatio angeli; et hoc modo non potest dici indivisibilis produc­tio caeli, ut recte probat ratio facta. Alio modo dici potest actio natura sua indivisi­bilis, quia, licet constat ex partibus, non tamen potest nisi indivisibiliter seu insepara­biliter fieri, neque una pars fieri aut ma­nere potest sine alia, nec per se sola, sed simul cum tota actione. Atque hoc modo existimo esse unam et indivisibilem actio­nem qua creatur caelum et concreatur ma­teria et forma eius. Quidquid enim sit de potentia absoluta, quod infra videbimus, ta­men ex natura rei ita pendet creatio ma­teriae caeli ab actuali informatione seu uni­tione formae ut non possit naturaliter es­se illa effectio materiae sine consortio al­terius partialis actionis, qua in illam introducitur forma; neque e converso illa intro­ductio formae possit per se fieri per modum totalis actionis, sed solum per modum par­tis componentis unam totalem actionem si­mul cum productione materiae. In quo differt effectio incorruptibilis corporis a produc­tione corporis corruptibilis, nam in corpore corruptibili actio qua creatur materia potest eadem manere variata actione qua inducitur forma, vel secundum numerum, vel etiam secundum speciem; quamvis oporteat ut aliqua maneat vel succedat; et e contrario, actio inductiva formae potest per se fieri per modum totalis actionis, sicut fit generatio, ut infra latius declarabimus tractando de eductione formae.

 

6. Solvitur proposita difficultas.– Hoc ergo supposito, ad difficultatem propositam dicendum est actionem illam integram et in­divisibilem absolute et simpliciter non pen­dere a materia in genere causae materialis, quia actioni ut sic nullum subiectum supponitur; nihilominus tamen fatendum est illam actionem, quantum ad eam partem qua est comproductiva formae, pendere a materia ut a subiecto et causa materiali; hoc enim recte probat discursus supra factus. Nec vero inde fit illam actionem quoad aliquam partem esse generationem aut pro­priam eductionem formae de potentia subiecti, nam haec ratio solum convenit actioni quae per se ac separatim et per modum totalis actionis fieri potest; illa autem partialis actio concreatio dicenda est, quia natura sua est pars unius totalis actionis quae est vera creatio. Nec repugnat concrea­tioni ut sic pendere a subiecto et materiali causa quantum ad eam rationem seu partem secundum quam dicitur concreatio; sic­ut etiam, quatenus est partialis concreatio materiae pendet suo modo a forma et unio­ne eius. Quod nihil aliud est dicere quam dari quamdam creationem totalem quae constat ex partibus materiali et formali, propor­tionatis partibus quibus constat terminus eius; quod verissimum est. Atque ita satis­factum est omnibus rationibus dubitandi, in­telligenturque melius haec omnia ex dicen­dis infra de creatione et de eductione formae substantialis, ubi plura de hac difficultate dicam.

 

SECTIO XIV

 

UTTRUM IN REBUS INCORPOREIS DARI POSSIT CAUSA MATERIALIS SUBSTANTIALIS, ET QUOMODO QUANTITAS AD HANC MATERIALEM CAUSAM COMPARETUR

 

1. Supponit haec quaestio esse inter sub­stantias creatas quamdam incorporeas, id est, carentes hac quantitate molis quam habent corpora, quod infra nobis probandum est tractando de substantiis separatis. Hoc ergo supposito, ad explicandam in universum cau­salitatem materialem circa substantiam, vel assignandos ei terminos quibus clauditur, vel designandam certam proprietatem qua di­gnosci possit, necessaria visa est haec quae­stio.

 

Variae sententiae

 

2. In qua nonnulli errarunt dicentes cau­salitatem materialem non limitari ad res cor­poreas, sed in incorporeis etiam reperiri. Quae sententia duobus modis intelligi pot­est. Prior est ut intelligatur de materia eiusdem rationis cum materia rerum corrupti­bilium. Quo sensu tenuit eam opinionem Avicebron, in lib. Fontis vitae, ut refert et declarat D. Thom., I, q. 50, a. 2. Sed hic sensus facile reiicitur ex dictis, praeter ali­qua quae mox subiiciemus. Quia ostendi­mus corpora caelestia propter suam incor­ruptibilitatem non posse constare hac ma­teria; sed substantiae incorporeae sunt incorruptibiles magisque abstractae ab huius­modi peregrinis alterationibus quam caeles­tia corpora; ergo.

 

3. Alio ergo sensu potest illa sententia intelligi de materia alterius rationis speci­ficae ab hac nostra materia; eiusdem tamen rationis genericae cum materia rerum cor­poralium; ita ut de se illa materia quae de facto esse dicitur in rebus incorporeis, capax sit corporeae molis et quantitatis, si forma illam admittat. Et hoc sensu dicitur illa ma­teria esse eiusdem rationis communis cum materia rerum corporearum, quamvis in sta­tu differat et actu careat mole corporea ra­tione formae. Quod etiam asseruit Avicebron, cit. loco. Est autem etiam hic sensus improbabilis, quia materiae corporali conna­turale est esse sub quantitate et sub illa vel per illam dividi in partes; ergo impossibile est ut aliqua substantia natura sua constet huiusmodi materia carente mole corporea. Patet consequentia, tum quia non potest ta­lis materia esse sine quantitate, saltem con­naturali modo; non potest autem aliqua substantia naturaliter constare ex materia et non habere illam in statu connaturali, sed prodigioso et miraculoso; tum etiam quia talis substantia incorporea constaret ex por­tione seu parte materiae distincta, vel a tota materia substantiarum corporalium, ut ar­gumentatur D. Thom., loco cit., vel etiam a materiis aliarum substantiarum incorporea­rum, ut ibidem Caietanus addit. Repugnat autem huic materiae secundum communem rationem suam dividi in partes nisi media quantitate.

 

4. Sed dicere potest aliquis non esse de ratione huius materiae in communi sumptae habere quantitatem, neque positive (ut ita dicam) postulare illam ut proprietatem sibi necessariam, sed solum indifferenter se ha­bere ut illam habeat vel non habeat, iuxta exigentiam formae. Sed hoc imprimis est alienum ab omni ratione philosophica, quia nos nunquam experti sumus huiusmodi ma­teriam nisi sub quantitate; ergo non solum haec materia est capax quantitatis natura sua, vel potest admittere illam si forma non repugnet, sed etiam natura sua postulat esse sub quantitate, immo vix potest intelligi sine illa. Et confirmatur hoc, nam si in materia est capacitas ad quantitatem, non potest naturaliter illa carere propter formam; nam maxime id accideret quando forma esset spi­ritualis; at videmus in homine formam esse spiritualem et non propterea privari mate­riam sua quantitate. Sed praeterea argumen­tor a priori in hunc modum, nam vel illa materia substantiarum incorporearum esset in sua entitate indivisibilis et carens parti­bus entitativis integrantibus ipsam, vel ha­beret partes entitativas sese tamen penetran­tes propter carentiam quantitatis. Si pri­mum dicatur, plane sequitur talem materiam non solum non habere actu quantitatem sed etiam esse omnino incapacem illius, quia rei indivisibili repugnat per quantitatem exten­di, ut per se notum est ex ipsis terminis; talis ergo materia non conveniet cum mate­ria substantiarum corporalium, etiam in hoc communi genere materiae corporeae seu ca­pacis quantitatis. Si vero dicatur secundum, repugnat (saltem naturaliter) illam materiam esse a quantitate separatam, tum quia ma­teria corporalium non alia ratione postulat quantitatem, nisi quia divisibilis est in par­tes; tum etiam quia neque est in natura in­dicium aliquod aut vestigium talis materiae; neque facile, ut dicebam, concipi potest illo modo existens, praesertim natura sua.

 

5. Posset ergo aliter excogitari (et sit tertius dicendi modus) in re incorporea com­positio ex materia prorsus spirituali et indi­visibili, ita ut, sicut datur substantia compo­sita ex materia et forma corporeis et sub­stantia composita ex materia corporea et forma incorporea, ita etiam dari possit substantia composita ex materia et forma incorporeis. Quid enim repugnat quin detur huiusmodi compositio in substantia spirituali? Atque hanc sententiam probabilem reputat Alexan­der Alens., II, q. 20, memb. 2, in fine, et q.. 44, mem. 2, ubi distinguit duplicem mate­riam, scilicet elementarem, caelestem et spi­ritualem; et Bonavent., In II, dist. 3, a. 1. q. 1 et seq.; et revera loquitur de propria materia, ut est essentialis pars distincta rea­liter a forma; et idem tenet Richard., eadem dist., a. 1, q. 2; et in eamdem sententiam refertur Aureolus ibi; et idem docuit Plotin., lib. IV Ennead., 2, c. 5, ubi ait pro­fundum uniuscuiusque rei esse materiam, etiam in mundo intelligibili. Idem tenuit Proclus, in Elementario, proposit. 210. Citatur pro hac sententia ex philosophis Aristoteles, II Metaph., text. 12, ubi ait omne quod movetur habere materiam; et Commentator, XII Metaph., text. 20, dicens materiam esse causam potentiae in rebus, in quibus est potentia, scilicet passiva, significans omnia quae sunt aliquo modo in po­tentia, habere materiam; quod etiam ha­bet VIII Phys., text. 15. Idemque habet Avicen., II Metaph., c. 2. Unde, lib. IV, c. 2, ait omne quod habet esse post non esse, habere materiam. Ex Patribus vera Augustin., lib. I de Mirab. sacrae Scriptu­rae, c. 1, ait Deum ex informi materia, quam prius ex nihilo condidit, cunctarum visibilium et invisibilium rerum, hoc est sensibilium et insensibilium, intellectualium et intellectu carentium, species multiformes divisisse; et XII Confess., c. 20 et 21, inter alias expo­sitiones illorum verborum: In principio creavit Deus caelum et terram, hanc ponit, id est, fecit Deus in formem materiam creaturae spiritualis et corporalis. Damascenus etiam, lib. II de Fide, c. 3, ait licet quae­dam creaturae respectu nostri materia vacare dicantur, tamen quidquid est aliud a Deo, crassum esse et materia constare. Et Boetius, lib. de Unitate et Uno, ait angelumesse unum coniunctione materiae et formae; et lib. I de Trinit., c. 3, ait formam quae est sine materia no  posse esse subiectum accidentium.

 

6. Ex quibus omnibus colligit haec opi­nio non posse dari substantiam creatam quae sit pura forma subsistens, quia nulla est sub­stantia creata quae, licet actu sit ratione formae, non sit in potentia ut possit esse et non esse, quod convenit ratione materiae. Item, nulla est substantia creata quae non possit agere et pati aut moveri; sed pri­mum convenit ratione formae; ergo secun­dum convenit ratione materiae, quia non pot­est eadem potentia secundum eamdem ra­tionem simplicem esse activa et passiva, quia non potest secundum idem esse in actu et in potentia. Denique nulla substantia crea­ta potest esse purus actus; ergo nec pura forma; ergo esse debet constans ex mate­ria et forma. Nec vero repugnat haec com­positio rei spiritualis, quia non repugnat intelligere entitatem substantialem indivisibi­lem ac incorpoream quae in suo genere sit pura potentia et pendeat ab aliquo actu sub­stantiali informante. Nam, sicut substantia spiritualis integra est in potentia ad formas accidentales proportionatas, ita dari potest substantia spiritualis partialis quae sit in potentia ad substantialem formam proportiona­tam. Denique, sicut in formis sunt gradus, cur non etiam possunt esse in materiis us­que ad gradum spiritualem?

 

7. Haec sententia est sine dubio falsa; tamen duas habet partes. Una est, causalitatem materiae esse necessariam in omni substantia creata, quantumvis incorporea. Alia est, hanc causalitatem saltem non repugnare illi. Quia ergo prior pars facilius impugnatur quam posterior, de ipsa est sigilla­tim dicendum.

 

Quaestionis resolutio

 

8. Dico ergo primo: non est de ratione substantiae creatae et completae ut habeat causam materialem intrinsecam ex qua componatur. Hanc conclusionem supponunt om­nes auctores qui docent dari de facto substantias creatas non compositas ex materia, nimirum angelos. Ita sentiunt fere omnes scholastici, In II, dist. 3; et D. Thomas, I, q. 50, a. 2, et II cont. Gent., c. 50 et 51, et q. de Spiritualibus creatur., a. 2; Mar­sil., In II, q. 2; Henr., Quodl. V, q. 16; Hervaeus, Quodl., XI, q. 3; et est expressa sententia Dionysii, c. 4 de Caelesti Hierarch., et de Divin. nominibus; et sine dubio idem sentit Damascen., lib. II, c. 3; Aristotel. etiam, XII Metaph., c. 6, clare docet intel­ligentias esse abstractas a materia, quamvis in hoc excedere videatur faciens illas puros actus, de qua re dicemus infra suo loco. Nunc probatur ratione assertio posita, quia neque ex ratione substantiae creatae ut sic, neque ex proprietatibus vel effectioni­bus talis substantiae potest colligi necessitas huius compositionis seu causalitatis materia­lis; ergo nulla est talis necessitas. Antece­dens quoad priorem partem patet, quia de ratione substantiae ut sic solum est quod sit ens per se subsistens seu natura sua ap­tum ad subsistendum. Quod vero talis substantia creata sit, addit solum depen­dentiam ab alio, et consequenter quod ta­lis substantia sit finita et non sit ex se ens necessarium neque omnino simplex; sed tota haec ratio substantiae creatae optime salvatur et intelligitur abs­que compositione ex materia et forma seu ex actu et potentia substantialibus ac realiter distinctis; ergo. Probatur assumptum quia, ut substantia non sit omnino simplex, suffi­cit compositio metaphysica, vel ex natura et supposito, vel ex esse et essentia, de quibus infra dicemus, praeter quas etiam est compositio ex genere et differentia; quae suffi­cit etiam ut talis substantia finita esse in­telligatur; neque talis compositio indicat ve­ram compositionem ex materia et forma, quia non oportet genus et differentiam sumi ex partibus substantiae realiter distinctis, ut in superioribus dictum est. Denique, ut talis substantia dependeat, sa­tis est quod ex se et ex sua intrinseca es­sentia non sit ens actu, sed per efficientiam alterius; hoc autem convenire potest sub­stantiae, hoc ipso quod aliquam compositio­nem habet ex esse et essentia, vel ex modo dependentiae et re quae dependet; ergo ad rationem substantiae creatae non est neces­saria propria compositio ex materia et forma.

 

9. Altera vero pars antecedentis probatur quia non repugnat eamdem rem esse in actu in genere substantiae et esse in potentia ad accidentia, ut sequenti disputatione latius dicturi sumus. Et patet breviter quia re­spectu diversorum non repugnat actus et po­tentia. Immo, hoc ipso quod substantia crea­ta non habet per seipsam omnem perfectio­nem, sequitur ut post perfectionem substan­tialem sit perfectibilis per accidentia; et hoc est esse in potentia ad illa. Deinde, si talis substantia sit vivens et maxime intellectualis, per eamdem realem facultatem habere pot­est vim agendi et recipiendi, ut per eam­dem voluntatem potest elicere et recipere actum volendi; et eodem modo potest se movere, non ratione materiae sed ratione suae propriae substantiae; ergo haec non sunt sufficientia indicia compositionis pro­priae ex materia et forma, quia non neces­sario illam requirunt; sed praeter haec nulla alia sunt indicia talis compositionis quae in omni substantia creata necessario inveniantur; ergo nulla est necessitas attribuendi hanc compositionem omni substantiae creatae.

 

10. Anima rationalis nullam materiam includit.– Et confirmatur ac declaratur hic discursus ex anima rationali separata a ma­teria; illa enim est substantia creata depen­dens et non omnino simplex et potens ad intelligendum, volendum et se movendum; et horum omnium capax est sine composi­tione ex materia ex forma. Unde auctores contrariae sententiae, coacti hoc exemplo, in­dicant etiam in anima reperiri hanc composi­tionem; verumtamen id est valde alienum non solum a principiis naturalibus, sed etiam fidei. Nam vel intelligunt animam, etiam dum est in corpore, esse compositam ex ma­teria et forma spritualibus; at inde sequitur animam non esse veram formam corporis, tum quia anima per se erit substantia comple­ta et integra, utpote ex propria materia sub­stantiali et propria forma composita; tum etiam quia non poterit informare corpus per suam materiam quia materia non est actus actuans, sed primum subiectum formae; ne­que etiam per suam formam, quia non potest eadem forma simul informare duas ma­terias, neque habere connaturalem et intrin­secam habitudinem transcendentalem ad illas. Vel intelligunt animam rationalem, statim ac separatur a corpore, recipere aliquam spi­ritualem materiam cui uniatur et in qua con­servetur; et hoc aeque falsum est et erro­neum. Nam inde fit primo, animam rationalem vere non conservari separatam. Se­cundo, sequitur necessariam esse creationem novae materiae ut anima possit extra corpus manere, quia illa materia non poterat antea praeesse; alias oportuisset vel esse sine for­ma, vel aliquid aliud corrumpi ut anima ra­tionalis extra corpus manere posset. Quae omnia sunt absurda. Immo, praeterea sequi­tur non oportere ut talis anima aliquando redeat ad corpus; nam si iam habet pro­priam et perfectiorem materiam quam infor­met, cur debet illa privari ut ad corpus re­deat? Maxime quia compositum illud ex tali materia et anima, natura sua incorrup­tibile esset. Igitur nullo modo dici potest rationalem animam constare materia et forma.

 

11. Occurritur obiectioni.— Sed dicet aliquis non esse eamdem rationem de ani­ma rationali et de substantiis completis de quibus nunc agimus; nam illa cum sit in­completa et natura sua instituta ad infor­mandam materiam, non est mirum quod tota sit forma et non constet ex materia; secus vero esse potest in substantiis comple­tis, quae ita per se subsistunt ut materiam informare non possint. Sed haec differentia nil obstat; quin potius, ex eo quod anima rationalis quamvis sit incompleta substantia, quia incorporea est, potest esse per se sub­sistens sine materia et in sese operari ac se movere, ex hoc (inquam) inferimus non re­pugnare quod dentur completae substantiae incorporeae quae materia non constent et in se operari possint ac se movere. Et ratio huius consequentiae est quia, sicut in ani­ma eadem res potest esse principium effi­ciendi et recipiendi motum et actum acciden­talem, ita in illis substantiis completis. Et sicut anima separata non indiget materia ad suos actus et motus, ita nec substantia com­pleta et incorporea indigebit illa. Et aliunde non est materia necessaria ad rationem substantiae completae ut sic, nam Deus est com­pleta substantia sine materia; neque ex eo praecise quod substantia sit creata postulat ut complementum eius sit ex compositione materiae, ut demonstratum est; ergo.

 

12. Et hinc insurgunt duae aliae rationes egregie confirmantes conclusionem. Una ra­tio est D. Thomae, loco citato, quia non re­pugnat dari substantiam creatam completam, habentem operationem simplicem indepen­dentem a materia; ergo non repugnat dari substantiam habentem esse completum abs­que materia. Consequentia probatur quia esse est propter operari, unde est proportionatum operationi et operatio ipsi esse: si ergo sub­stantia nullo modo indiget materia ad operationem, neque ad suum esse completum illa indigebit; eo vel maxime quod talis ma­teria nihil conferre posset ad esse vel subsistere formae; quia forma, ut supponitur, esset incorporea, ergo independens in esse a quo­libet subiecto et per se subsistens, sicut est nostra anima; igitur talis forma, neque quoad esse, neque quoad operari, indigebit materia; ergo non potest natura sua esse actus materiae, sed actus per se subsistens, tamquam substantia completa. Antecedens vero pro­batur quia non repugnat dari substantiam creatam pure intellectualem; operatio autem intellectualis per se et natura sua indepen­dens est ab omni materia, ut late probatur in III de Anima; et patet breviter, tum ex obiecto eius, nam sub se complectitur omne ens quantumvis abstractum a materia; tum ex modo eius, quia ex se abstrahit a tempo­re et loco, et ab omni compositione; tum denique ex primaria substantia intellectuali quae est Deus, in quo nullum est genus ma­teriae, et ex infima quae est homo, vel ani­ma rationalis. Nam, licet haec anima sit ac­tus corporis, cuius ministerio uti aliquo modo potest ad suas mentis operationes, tamen per se ac formaliter non indiget anima rationalis aliqua materia ad intellectuales operationes; unde separata illas exercet sine ulla materia; si ergo non repugnat dari substantiam creatam totaliter intellectualem, non repugnabit dari substantiam creatam carentem composi­tione ex materia.

 

13. Altera ratio sumitur ex similitudine effectus ad causam, saltem secundum com­munem et analogam rationem; cum ergo Deus sit substanria completa simplex, non repugnabit dari substantiam similem Deo in hac perfectione, saltem quantum ad carentiam compositionis ex partibus realiter distinctis; omnis enim similitudo ad Deum quae non pugnat cum ratione effectus ae­quivoci et dependentis, vel quae aliunde non pugnat cum ratione entis ut sic, communi­cari potest a Deo alicui creaturae; de quo discursu dicemus plura infra, tractando de intelligentiis creatis.

 

14. Incorporeae substantiae repugnat ma­terialis causa.– Dico secundo: omnino re­pugnat fieri incorpoream creaturam haben­tem veram materialem causam substantialem. Hanc conclusionem non invenio ita expres­sam in auctoribus; solum enim dicunt ange­los carere omni materia; tamen quatenus hoc colligunt ex eo quod incorporei sunt, plane supponunt repugnare substantiae incorporeae ut sic compositionem ex materia, qualiscum­que illa esse fingatur. Potest autem probari assertio primo ab effectu, vel potius ex fine, quia compositio ex materia non potest conve­nire alicui substantiae nisi quatenus ei est connaturalis; natura autem non postulat compositionem ex materia, nisi ob aliquem usum vel finem consentaneum et composito et formae, nam materia est propter formam; sed materia incorporea nulli usui esse pot­est formae incorporeae; ergo. Minor probata satis est in praecedenti assertione; nam forma incorporea non indiget materia ab­solute ut sit, neque etiam ut operetur in­rellectualiter, ut ibi probatum est; ne­que ut moveatur localiter, ut probat etiam exemplum nostrae animae separatae. Et ratio est quia motus localis recipi pot­est in quacumque re subsistente, haben­te finitum et limitatum locum, sive illa res sit composita, sive simplex. Nec fingi potest aliud genus operationis ad quam ta­lis materia deserviat, quia in materia incorporea non possunt esse sensus, neque aliquis modus cognitionis qui per solam formam non melius exerceatur; neque etiam esse posset actus vitae vegetativae, cum substan­tia incorporea sit incorruptibilis; est ergo ta­lis materiae modus ineptissimus ad omnem usum naturae; ergo non potest esse conna­turalis alicui substantiae; ergo simpliciter impossibilis est; nam materia vel est pars naturae, vel non est materia. Item, si pos­sibilis est aliqua materia, possibilis etiam est forma quae sit naturalis actus eius; ergo composito ex utraque connaturalis erit talis causa materialis; si ergo nulli formae vel composito esse potest connaturalis huiusmo­di materia, neque absolute esse potest. Ratio autem a priori sumenda videtur ex nobi­litate gradus et ordinis substantiae incorpo­reae, nam ille ordo rerum est actualior quam sit omnis substantia corporea et extensa; et ideo repugnat dari in illo ordine entitatem substantialem per modum purae potentiae indigentis forma substantiali ac realiter distincta, ut esse possit.

 

Materia et quantitas mutuo sese inferunt

 

15. Ex his infero materiam et quantita­tem se habere inseparabiliter ac reciproce, ita ut omne compositum ex materia neces­sario sit quantum; et omne etiam corpus quantum necessario sit compositum ex materia; haec enim posterior pars in superiori sectione probata est; prior vero ex proxime dictis constat. Urde fit consequens, quan­titatem comparari ad materiam ut proprietatem eius, nam cum inseparabiliter sese co­mitentur, necesse est ut inter se habeant ali­quam naturalem connexionem; cum autem materia sit substantia et quantitas accidens, non possunt aliter connecti nisi ut proprie­tas et essentia, radix, seu fundamentum. Immo, si de proprietate reali et physica lo­quamur, nullam aliam in materia inveniemus; nam si quid aliud assignari solet, vel non est proprietas sed essentia, ut esse potentiam ad formam; vel non est proprietas positiva, sed quae per negationem declarat eamdem essentiam, ut esse ingenerabilem et incorrup­tibilem, esse de se informem et aliquo modo incognoscibilem, carere vi activa, et similes. Vel denique solum per metaphoram expli­cat eamdem essentialem capacitatem materiae ut habere appetitum ad formam. At vero quantitas est vera et realis proprietas pro­priam habens entitatem (de qua infra suo loco dicemus), naturaliter ac necessario con­iunctam cum entitate materiae. Estque valde prcportionata, nam est aptissima ad recipiendum et patiendum et ex se non est ordinata ad aliquid agendum. Statim vero se offerunt hoc loco quaestiones graves, sci­licet, an quantitas ita sit proprietas materiae ut sit coaeva, et an ab illa dimanet vel mediante forma, et an in illa immediate sub­iectetur vel in toto composito; sed hae quaestiones non sunt necessariae ad praesentem disputationem, et in sequenti habebunt commodiorem locum.

 

16. Dubiolum.– Responsio. Solum potest in hac assertione dubitari, si quantitas et materia sese consequuntur, quomodo variata ratione materiae non variatur ratio quanti­tatis; diximus enim materiam incorruptibi­lium corporum esse distinctam a materia cor­ruptibilium; nemo autem dicet quantitates esse diversarum rationum. Quod si dicatur quantitatem consequi materiam ut sic, se­cundum genericam rationem suam, restabit inquirendum quae proprietas consequatur hanc, quae vero illam materiam quatenus ta­lis est, vel quomodo ad rationem genericam materiae sequatur specifica proprietas, et ta­men ad specificas rationes materiae nulla proprietas consequatur. Ad hoc vero dicen­dum est breviter nullum esse inconveniens quod duae naturae seu materiae specie di­stinctae quatenus inter se sunt aliquo modo similes, habeant proprietatem communem, id enim frequens est etiam in formis et sub­stantiis completis. Nam sicut duae causae specie distinctae possunt habere effectum eiusdem rationis, quia possunt habere vir­tutem communem, vel formalem, vel emi­nentem, ita duae materiae possunt habere proprietatem communem propter convenientiam in aliqua conditione naturae, quamvis non conveniant simpliciter in tota essentia. Omnes enim materiae habent integralium partium extensionem et compositionem, et in ea sunt omnino similes, et secundum eam rationem convenit illis proprietas; habent vero ulterius quod sint potentiae ad formam, et secundum hanc rationem differunt per di­versam habitudinem ad formam. Et secun­dum hanc specificam rationem et distinc­tionem, verum est non habere unam mate­riam aliquam peculiarem proprietatem acci­dentalem distinctam a quantitate vel a pro­prietatibus alterius materiae. Neque hoc est inconveniens, quia materia, cum sit pura potentia, non indiget aliis proprietatibus vel facultatibus.

 

Argumentorum solutiones

 

17. Locus Augustini exponitur.– Damas­cenus explicatur.– Boetius exponitur.— Ad argumenta alterius sententiae respondetur Aristotelem, cum ait omnia quae moventur habere materiam, loqui de motu physico, in quo una pars mobilis prius pertransit spa­tium quam alia. Commentator autem et Avicenna procedunt in eo errore quod intelli­gentiae omnes sunt entia necessaria et ae­terna. Ad Augustinum, imprimis opus illud de Mirabilibus sacrae Scripturae incerti est auctoris; deinde D. Thomas, q. unica de Spiritualib. creat., a. 1, ad 4, explicat Augustinum non loqui de materia proprie ut est pars essentiae, nec de informitate substantia­li, sed materia ut dicit quamcumque sub­stantiam vel subiectum accidentaliter infor­me. Unde per materiam informem in inte­llectuali natura nihil aliud intelligit quam ipsam naturam intellectualem nondum illu­minatam a Verbo. Vel fortasse auctor illius libri existimavit angelos esse corporeos. At­que hoc modo respondet Capreolus, In II, dist. 3, q. 1, ad alium locum Augustini ex libris Confessionum, eam expositionem esse iuxta opinionem Platonis, existimantis an­gelos esse corporeos; praesertim quia Augus­tinus non approbat, sed refert tantum illam expositionem. Damascenus autem aperte sentit angelos esse immateriales, quamvis comparatione Dei eos appellet crassos ac materiales, non quia materia constent, sed quia aliquo modo sunt compositi et poten­tiales. Ita fere divus Thomas, q. 50, a. 1, ad 1. Boetius autem, in priori loco, vel existimavit angelos esse materiales, vel lo­quitur late de materia et forma prout inter­dum dicuntur de quacumque potentia et actu, sive sint genus et differentia, sive es­sentia et esse. In posteriori autem loco, vel loquitur de forma pura quae sit purus actus, ut exponit Capreolus, vel loquitur secun­dum praecisionem formalem, quod forma ut forma non recipit accidentia, sed quatenus aliquid participat de conditionibus materiae, seu de potentialitate.

 

18. Et ex his ultimis verbis fere re­sponsum est ad rationem illius sententiae; negatur enim esse impossibilem substantiam creatam non compositam ex vera materia. Ad primam probationem respondetur fal­sum esse omnem substantiam creatam pos­se non esse per intrinsecam potentiam pas­sivam, quae convenit rebus ratione materiae subiectae privationi; si vero sit sermo de potentia ad non esse per solam denomina­tionem extrinsecam a causa efficienti, illa non requirit materiam. Ad aliam probatio­nem respondetur eamdem rem viventem posse seipsam movere accidentaliter, vel in actum reducere, quia ad hoc esse potest per suam substantiam in actu eminenti seu vir­tuali et in potentia formali, ut supra, confir­mando veritatem, declaratum est, et trac­tando de causa efficienti latius dicemus.

 

19. Ad ultimam probationem iam decla­ratum est unde repugnet dari substantiam incorpoream et puram potentiam in genere substantiae, scilicet, ex eminentia illius gra­dus et ordinis; et ideo non est simile de potentia ad formas accidentales, quia substantia quae sit simpliciter in actu potest esse in potentia ad accidentia; quae non est potentia ad esse simpliciter sed secundum quid. Est denique diversa ratio formae et materiae, nam forma, cum sit actus, me­rito reperiri potest in gradu incorporeo, item­que gradus corporeus potest participare actualitatem formae substantialis, quia non est ille ordo adeo imperfectus quin intra illum reperiatur ens simpliciter in actu per formam constitutum; e contrario vero materia propter suam imperfectionem non potest elevari ad gradum incorporeum.



[1] essentiales, alit.essentialiter

[2] Praeterea, alit. propterea.